L?ch S?

Th?i ti?n s?

♦ Th?i ?? ?á c?:

Con ng??i ?ã xu?t hi?n khá s?m trên ??t Vi?t Nam. Cho ??n nay, các nhà kh?o c? h?c ?ã tìm th?y d?u v?t c?a ng??i v??n Homo erectus trong m?t s? hang ??ng ? L?ng S?n, Ngh? An, Yên Bái; các d?u tích c?a n?n v?n hóa Núi ?? (Thanh Hoá), Th?n Sa (Thái Nguyên), S?n Vi (Phú Th?), cách ngày nay kho?ng 10.000 - 30.000 n?m tr??c. Khi ?ó con ng??i ?ã bi?t s? d?ng công c? thô s? b?ng ?á cu?i, s?ng phân b? khá r?ng, khá ?ông trên ??t Vi?t Nam.

♦ Th?i ?? ?á m?i:

Tiêu bi?u v?i n?n v?n hoá Hoà Bình, B?c S?n (kho?ng 6.000 - trên 10.000 n?m tr??c). Con ng??i ?ã s? d?ng nhi?u lo?i công c? b?ng ?á có ch?c n?ng riêng; bi?t làm ?? g?m, tr?ng tr?t s? khai, t? giã hái l??m ?? s?n xu?t.

Th?i k? d?ng n??c

Th?i ??i kim khí: (cách ?ây kho?ng 4.000 n?m): t? th?i ??i ?? ??ng t?i s? k? ?? s?t, trên ??t n??c Vi?t Nam ?ã hình thành ba trung tâm v?n hoá l?n ??ng ??i: Phùng Nguyên - ?ông S?n (B?c b?), Long Th?nh - Sa Hu?nh (Trung b?) và C?u S?t, D?c Chùa - ??ng Nai (Nam b?). Ba trung tâm v?n hoá này có m?i quan h? qua l?i m?t thi?t, lâu dài và góp ph?n t?o nên ??c tr?ng truy?n th?ng v?n hóa Vi?t Nam: th?ng nh?t trong ?a d?ng.

♦ N??c V?n Lang: K? H?ng Bàng (2879 tr.CN - 258 tr.CN), 2622 n?m.
Các tri?u ??i g?m Kinh D??ng V??ng, L?c Long Quân và 18 ??i vua Hùng. Qu?c hi?u là V?n Lang, kinh ?ô là Phong Châu (Phú Th? ngày nay).

Trên c? s? n?n v?n hoá ?ông S?n, ? Vi?t Nam ?ã xu?t hi?n m?t nhà n??c s? khai, lãnh th? t? biên gi?i Vi?t - Trung (ngày nay) ? phía B?c ??n sông Gianh ? phía Nam. Qu?c gia c?a ng??i Vi?t c?, ?ó là nhà n??c V?n Lang c?a các vua Hùng.

♦ N??c Âu L?c: Th?c Phán - An D??ng V??ng (257 tr.CN - 208 tr.CN), 50 n?m.
Qu?c hi?u là Âu L?c, kinh ?ô là Phong Khê (C? Loa, ?ông Anh, Hà N?i ngày nay).

Ti?p sau th?i ??i các vua Hùng là Nhà n??c Âu L?c do An D??ng V??ng Th?c Phán thành l?p vào gi?a th? k? 3 Tr.CN. Qu?c gia này ?ã ???c ghi nh?n trong S? ký c?a nhà s? h?c Trung Qu?c là T? Mã Thiên. M?t k? tích c?a An D??ng V??ng là xây d?ng thành C? Loa v?i ba vòng thành, ngày nay v?n còn d?u tích.

♦ N??c Ch?mpa:
? Nam Trung B?, các v?n hoá Ti?n Sa Hu?nh c?ng phát tri?n lên th?i ??i s?t. Tiêu bi?u cho n?n v?n hoá này là nh?ng khu m? chum ch?a nhi?u công c? b?ng s?t, cùng v?i ?? trang s?c b?ng mã não hay ng?c bích. V?n hoá này phân b? r?ng t? Th?a Thiên cho ??n l?u v?c sông Ð?ng Nai. Ch? nhân c?a v?n hóa Sa Hu?nh có th? là t? tiên c?a ng??i Ch?m, nh?ng ng??i ?ã xây d?ng v??ng qu?c Ch?mpa.

Giai ?o?n B?c thu?c (111 TCN - 938

N?m 207 tr??c công nguyên, n??c Âu L?c b? Tri?u Ðà, vua c?a n??c Nam Vi?t chi?m, và ??n n?m 111 tr??c công nguyên, n??c Nam Vi?t b? ?? qu?c Hán tiêu di?t. Âu L?c b? chuy?n sang tay nhà Hán và b? chia thành các qu?n, huy?n. T? ?ây, Vi?t Nam b??c vào th?i k? ch?u s? th?ng tr? c?a các ?? ch? Trung Hoa, kéo dài trong m??i m?t th? k?.

Chính tr? nhà Tây Hán: Chi?m n??c ta r?i c?i tên n??c là Giao Ch? và chia ra làm 9 qu?n, m?i qu?n có quan thái thú coi vi?c cai tr? trong qu?n và có quan th? s? ?? giám sát các qu?n. ? trong qu?n Giao Ch? thì có nh?ng L?c t??ng hay L?c h?u v?n ???c th? t?p gi? quy?n cai tr? các b? l?c.

1. Nam H?i (Qu?ng Ðông).
2. Th??ng Ngô (Qu?ng Tây).
3. U?t Lâm (Qu?ng Tây).
4. H?p Ph? ( Qu?ng Ðông).
5. Giao Ch?.
6. Giao Ch?.
7. Nh?t Nam.
8. Châu Nhai (??o H?i Nam).
9. Ð?m Nh? (??o H?i Nam).

♦ B?c thu?c l?n th? hai (t? n?m 43 - 544):

Chính tr? Nhà Ðông Hán (n?m 25-220): Mã Vi?n ?ánh ???c Tr?ng V??ng, r?i ch?nh ??n binh l??ng, ?em quân ?i ?ánh d?p các n?i, ?i ??n ?âu xây thành ??p lu? ??n ??y và c?i cách chính tr? trong các châu qu?n. Ðem ph? tr? v? ?óng ? Mê Linh. T? ?ó chính tr? nhà Ðông Hán càng ngày càng ng?t thêm, quan l?i sang cai tr? tham lam ??c ác, b?t dân lên r?ng xu?ng b? ?? tìm nh?ng châu báu.

Ð?i Tam qu?c (n?m 220-265):
Nhà Ðông Ngô (222-280): Nhà Ðông Hán m?t ngôi thì n??c Tàu phân ra là ba n??c: B?c Ng?y, Tây Th?c, Ðông Ngô. Ð?t Giao Châu b?y gi? thu?c v? Ðông Ngô.
Nhà T?n (n?m 265-420): Nhà T?n làm vua ???c 50 n?m thì m?t c? ??t ? phía tây b?c. Dòng dõi nhà vua l?i d?ng nghi?p ? phía ?ông nam, ?óng ?ô ? thành Ki?n Nghi?p (thành Nam Kinh) g?i là nhà Ðông T?n. Ð?t Giao Châu ta v?n thu?c nhà T?n. Nh?ng quan l?i sang cai tr? th?nh tho?ng m?i g?p ?u?c ng??i nhân t? t? t?, thì dân m?i ???c yên ?n. Còn thì nh?ng ng??i tham lam ??c ác làm cho nhân dân ph?i l?m than kh? s?.
Nam B?c tri?u (n?m 420-588): N?m Canh thân (420) L?u D? c??p ngôi nhà Ðông T?n, l?p ra nhà T?ng ? phía nam. Lúc b?y gi? ? phía b?c thì nhà Ng?y g?m c? n??c L??ng, n??c Yên, n??c H?. N??c Tàu phân ra làm Nam tri?u và B?c tri?u. B?c tri?u thì có nhà Ng?y, nhà T?, nhà Chu n?i nhau làm vua; Nam tri?u thì có nhà T?ng, nhà T?, nhà L??ng và nhà Tr?n k? nghi?p tr? vì. Lúc b?y gi? Giao Châu ph? thu?c v? Nam tri?u.

♦ B?c thu?c l?n th? ba (603 -939):

Nhà Tu? (n?m 589-617): Làm vua bên Tàu ???c 28 n?m thì m?t.
Nhà Ð??ng (n?m 618-907): N?m M?u D?n (618) nhà Tu? m?t n??c; nhà Ð??ng k? nghi?p làm vua n??c Tàu. Ð?n n?m tân t? (621) vua Cao T? nhà Ð??ng sai Khâu Hòa làm ??i t?ng qu?n sang cai tr? Giao Châu. Nhà Ð??ng cai tr? n??c ta nghi?t ngã. N?m K? Mão (679) vua Cao Tông nhà Ð??ng chia ??t Giao Châu ra làm 12 châu, 59 huy?n và ??t An Nam ?ô h? ph?. N??c ta g?i là An Nam kh?i ??u t? ??y.
M??i hai Châu ??i Ð??ng:

1. Giao Châu - có 8 huy?n (Hà N?i, Nam Ð?nh...).
2. L?c Châu - có 3 huy?n (Qu?ng Yên, L?ng S?n).
3. Phúc L?c Châu - có 3 huy?n (S?n Tây).
4. Phong Châu - có 3 huy?n (S?n Tây).
5. Thang Châu -có 3 huy?n.
6. Tr??ng Châu - có 4 huy?n.
7. Chi Châu -có 7 huy?n.
8. Võ Nga Châu -có 7 huy?n.
9. Võ An Châu-có 2 huy?n.
10. Ái Châu - có 6 huy?n (Thanh Hóa)
11. Hoan Châu - có 4 huy?n (Ngh? An)
12. Di?n Châu - có 7 huy?n ( Ngh? An)

Theo l? c? hàng n?m ph?i tri?u c?ng vua nhà Ð??ng. Các cu?c n?i d?y c?a nhân dân dành ch? quy?n nh?: kh?i ngh?a c?a Mai Thúc Loan (n?m 722), kh?i ngh?a c?a Phùng H?ng (n?m 766-791).

Ð?i Ng? Quí (n?m 907 - 959): N?m ?inh Mão (907) nhà Ð??ng m?t ngôi, nhà H?u L??ng, H?u Ð??ng, H?u T?n, H?u Hán, H?u Chu, tranh nhau làm vua. M?i nhà ???c m?y n?m, g?m t?t c? 52 n?m, g?i là Ng? Quí hay là Ng? Ð?i. T?i n??c ta liên t?c các cu?c d?y binh ch?ng l?i ?ô h? c?a phía B?c và các chính quy?n t? ch? ???c thành l?p.

Các chính quy?n t? ch? (43-905)

Trong su?t th?i k? này, nhân dân Vi?t Nam luôn n?i d?y ?? giành l?i n?n ??c l?p, m? ??u là cu?c kh?i ngh?a Hai Bà Tr?ng (40-43). Ti?p ?ó là cu?c kh?i ngh?a Bà Tri?u (n?m 248). Gi?a th? k? 6, Lý Bí ?ã lãnh ??o dân Giao Châu n?i lên ?ánh ?u?i Tiêu T?, chi?m gi? thành Long Biên, l?p nên nhà n??c ??c l?p ??u tiên, n??c V?n Xuân, nh?ng ch? t?n t?i trong m?t th?i gian ng?n. D??i ách th?ng tr? c?a các ?? ch? Trung Hoa ?ã bùng lên nhi?u cu?c kh?i ngh?a: Mai Thúc Loan (722), Phùng H?ng (766-791),... và cu?i cùng, v?i chi?n th?ng quân Nam Hán trên sông B?ch Ð?ng n?m 938, Ngô Quy?n ?ã ch?m d?t th?i k? th?ng tr? Trung Qu?c h?n m?t nghìn n?m, khôi ph?c n?n ??c l?p cho ??t n??c.

Chính quy?n Tr?ng N? V??ng (n?m 40-43):

Huý là Tr?ng Tr?c, con gái c?a L?c t??ng Mê Linh (??t Mê Linh nay thu?c vùng giáp gi?i gi?a Hà Tây v?i V?nh Phúc và ngo?i thành Hà N?i). Thân sinh m?t s?m, Tr?ng Tr?c và em gái là Tr?ng Nh? ???c thân m?u là bà Ma Thi?n (c?ng có truy?n thuy?t nói là bà Tr?n Th? Ðoan) nuôi d??ng. Hi?n ch?a rõ Tr?ng Tr?c sinh n?m nào, ch? bi?t khi Tô Ð?nh ???c nhà Ðông Hán sai sang làm Thái Thú ? Giao Ch? (n?m 34), thì Tr?ng Tr?c ?ã tr??ng thành và k?t hôn v?i con trai c?a L?c t??ng Chu Diên là Thi Sách (??t Chu Diên nay là vùng giáp gi?i gi?a Hà Tây v?i Hà Nam). B?y gi?, nhân lòng c?m ph?n c?a nhân dân ta ??i v?i chính sách th?ng tr? tàn b?o c?a nhà Ðông Hán, l?i c?ng nhân vì Thi Sách b? Thái Thú Tô Ð?nh gi?t h?i, Tr?ng Tr?c cùng em là Tr?ng Nh? và nhi?u b?c hào k?t khác, phát ??ng và lãnh ??o cu?c kh?i ngh?a có quy mô r?t l?n. Kh?i ngh?a bùng n? vào cu?i n?m 39 ??u n?m 40 và nhanh chóng ???c nhân dân c? n??c nh?t t? h??ng ?ng. Tô Ð?nh ph?i h?t ho?ng b? ch?y v? n??c.

Chính quy?n Tr?ng N? V??ng t?n t?i ???c trong kho?ng g?n ba n?m (t? ??u n?m 40 ??n cu?i n?m 42, ??u n?m 43). S? gia Lê V?n H?u (1230 - 1322) vi?t: "Tr?ng Tr?c, Tr?ng Nh? là ?àn bà mà hô m?t ti?ng c?ng có th? khi?n ???c các qu?n: Giao Ch?, C?u Chân, Nh?t Nam và H?p Ph? cùng 65 thành ? L?nh Ngo?i h??ng ?ng, vi?c d?ng n??c x?ng v??ng d? nh? tr? bàn tay. Xem th? c?ng ?? bi?t hình th? ??t Vi?t có th? d?ng ???c nghi?p bá v??ng." Nhà Ðông Hán ?ã ph?i c? tên lão t??ng khét ti?ng tàn b?o và dày d?n kinh nghi?m tr?n m?c là Mã Vi?n sang ?àn áp m?i tiêu di?t ???c l?c l??ng và chính quy?n Hai Bà Tr?ng.

Chính quy?n c?a Bà Tri?u:

Bà Tri?u (Tri?u Th? Trinh) ng??i ??t Quân Yên (nay thu?c huy?n Yên ??nh, t?nh Thanh Hoá), sinh n?m nào ch?a rõ, ch? bi?t khi cùng anh là Tri?u Qu?c Ð?t kh?i x??ng và lãnh ??o cu?c chi?n ??u ch?ng ách ?ô h? c?a quân Ðông Ngô (n?m 248), Bà ?ã là m?t cô gái ? ?? tu?i kho?ng trên d??i hai m??i. B?y gi?, nhi?u ng??i khuyên Bà nên l?p gia ?ình, xây d?ng h?nh phúc riêng, nh?ng Bà ?ã kh?ng khái tr? l?i : " Tôi mu?n c??i c?n gió m?nh ??p ng?n sóng d?, chém cá tràng kình ? bi?n ?ông, ?ánh ?u?i quân Ngô, c?i ách nô l? cho nhân dân ch? không ch?u khom l?ng làm tì thi?p ng??i ta". Sau câu nói b?ng b?ng kh?u khí anh hùng ?ó, Bà ?ã qu? c?m phát ??ng kh?i ngh?a. Quân Ngô sau nhi?u phen th?t b?i, ?ã tìm ?? m?i th? ?o?n x?o quy?t, th?m chí ?ã dùng c? t??c hi?u L? H?i Bà V??ng ?? chiêu d? Bà, nh?ng ý chí c?a Bà tr??c sau v?n không h? b? lung l?c. Cu?i cùng, nhà Ngô ?ã ph?i sai viên t??ng l?ng danh là L?c D?n ?em ??i binh sang ?àn áp. Bà Tri?u cùng hàng lo?t ngh?a binh ?ã anh d?ng hi sinh vào n?m 248.

V? th?c ch?t, b? ch? huy kh?i ngh?a do Bà Tri?u c?m ??u c?ng là m?t gu?ng máy chính quy?n. Bà Tri?u ch?a x?ng ?? hay x?ng v??ng, c?ng ch?a ??t qu?c hi?u hay niên hi?u, nh?ng rõ ràng, gu?ng máy chính quy?n s? khai do Bà Tri?u l?p ra, hoàn toàn bi?t l?p và ??i ngh?ch sâu s?c v?i chính quy?n ?ô h? c?a quân Ngô.

♦ Chính quy?n nhà Ti?n Lý (542-602):

N?m Nhâm Tu?t (542), Lý Bí (còn có tên g?i khác là Lý Bôn) ?ã lãnh ??o nhân dân vùng d?y l?t nhào ách ?ô h? c?a nhà L??ng (m?t tri?u ??i c?a Nam Tri?u ? Trung Qu?c th?i Nam B?c Tri?u). Ch? trong m?t th?i gian r?t ng?n. Lý Bí ?ã giành ???c th?ng l?i và thi?t l?p m?t h? th?ng chính quy?n ??c l?p, t? ch? riêng. Nhi?u b? s? c? v?n g?i kho?ng th?i gian t? n?m 542 ??n n?m 602 là th?i Ti?n Lý, d?u th?c t? không hoàn toàn nh? v?y. Xét r?ng, các chính quy?n khác xu?t hi?n trong kho?ng th?i gian nào, tuy không ?úng là c?a nhà Ti?n Lý nh?ng l?i ???c xây d?ng trên c? s? th?ng l?i c?a nhà Ti?n Lý, cho nên, chúng tôi c?ng g?p chung mà g?i là th?i Ti?n Lý.

Th?i Ti?n Lý có m?y h? th?ng chính quy?n sau ?ây:

Lý Nam Ð? (542-548):
H? và tên: Lý Bí (còn có tên khác là Lý Bôn).
Nguyên quán: Thái Bình (??t này nay thu?c vùng ti?p giáp gi?a huy?n Th?ch Th?t và th? xã S?n Tây, t?nh Hà Tây).
Hi?n ch?a rõ n?m sinh. N?m 542, Lý Bí phát ??ng kh?i ngh?a và ch? trong vòng ba tháng ?ã quét s?ch quân L??ng ra kh?i b? cõi. N?m Giáp Tý (544), Lý Bí lên ngôi hoàng ??, x?ng là Lý Nam Ð?, ??t qu?c hi?u là V?n Xuân, niên hi?u là Ð?i Ð?c (c?ng có th? t?ch c? chép là Thiên Ð?c). Liên t?c trong hai n?m (545 và 546), nhà L??ng cho quân sang ?àn áp. Sau tr?n th?t b?i ? h? Ði?n Tri?t (V?nh Phúc), Lý Nam Ð? giao quy?n bính l?i cho Tri?u Quang Ph?c r?i t?m lánh vào ??ng Khu?t Lão (V?nh Phúc) và m?t ? ??y vào n?m 548. Do ch?a rõ n?m sinh nên ch?a rõ Lý Nam Ð? bao nhiêu tu?i.

Tri?u Vi?t V??ng (546-571):
H? và tên: Tri?u Quang Ph?c
Nguyên quán: Ph? V?nh T??ng (nay là vùng giáp gi?i gi?a Hà Tây v?i V?nh Phúc). Khi Lý Bí phát ??ng kh?i ngh?a, Tri?u Quang Ph?c và cha là Tri?u Túc cùng h??ng ?ng. Khi Lý Bí x?ng là Lý Nam Ð?, Tri?u Quang Ph?c ???c phong t?i ch?c T? T??ng. N?m 546, sau th?t b?i trong tr?n ?ánh ? h? Ði?n Tri?t, Tri?u Quang Ph?c ???c Lý Nam Ð? u? thác quy?n trông coi ngh?a binh. Tri?u Quang Ph?c ?ã ??a l?c l??ng v? ??m D? Tr?ch (??m này nay thu?c Châu Giang, H?ng Yên) và t? ch?c chi?n ??u t?i ?ây. N?m 548, sau khi nghe tin Lý Bí ?ã qua ??i, Tri?u Quang Ph?c x?ng là Tri?u Vi?t V??ng. N?m 557, Tri?u Vi?t V??ng ?ã ?ánh tan l?c l??ng ?i càn quét c?a nhà L??ng, giành l?i quy?n t? ch? cho ??t n??c, ??ng th?i, thành l?p m?t gu?ng máy chính quy?n ??c l?p do ông ??ng ??u. N?m 571, do b? Lý Ph?t T? t?n công b?t ng?, Tri?u Vi?t V??ng thua tr?n và b? gi?t. Do ch?a rõ n?m sinh nên ch?a rõ Tri?u Vi?t V??ng th? bao nhiêu tu?i.

Lý Ph?t T? (556-602):
N?m 546, khi thua tr?n ? Ði?n Tri?t, l?c l??ng c?a Lý Nam Ð? b? chia làm hai. B? ph?n th? nh?t do Tri?u Quang Ph?c (ng??i v? sau x?ng là Tri?u Vi?t V??ng) c?m ??u. Tri?u Quang Ph?c là v? t??ng ???c Lý Nam Ð? tin c?y mà u? thác m?i quy?n bính. B? ph?n th? hai do t??ng Lý Ph?c Man c?m ??u. Lý Ph?c Man h? tên gì ch?a rõ, ông vì có công chinh ph?c ng??i Man, ???c Lý Nam Ð? yêu quý mà ??c tên là Ph?c Man, l?i cho ???c l?y h? Lý, s? nhân ?ó g?i là Lý Ph?c Man. Ông ng??i làng Yên S?. Làng này nay thu?c huy?n Ðan Ph??ng, t?nh Hà Tây.

C?ng n?m 546, n?u Tri?u Quang Ph?c bám tr? ? ??m D? Tr?ch và chi?n ??u ngoan c??ng v?i quân nhà L??ng, thì Lý Ph?c Man ?ã ?em l?c l??ng ch?y vào vùng phía tây Thanh Hoá ngày nay. N?m 555, Lý Ph?c Man m?t, m?t v? t??ng ng??i cùng h? v?i Lý Nam Ð? là Lý Ph?t T? lên thay. N?m 557, khi Tri?u Vi?t V??ng ?ánh tan quân nhà L??ng thì Lý Ph?t T? c?ng l?p t?c ?em quân ?ánh Tri?u Vi?t V??ng ?? giành quy?n binh.

Sau nhi?u tr?n không phân th?ng b?i, hai bên t?m l?y vùng ??t t??ng ?ng v?i huy?n T? Liêm (Hà N?i) ngày nay làm ranh gi?i. T? ??t này tr? v? Nam thì do Lý Ph?t T? cai qu?n, tr? ra B?c thì do Tri?u Vi?t V??ng cai qu?n.

Lý Ph?t T? cho con trai là Nhã Lang k?t hôn v?i con gái c?a Tri?u Vi?t V??ng là C?o N??ng, m??n danh ngh?a thông gia ?? làm cho Tri?u Vi?t V??ng m?t c?nh giác. N?m 571, Lý Ph?t T? b?t ng? cho quân ?ánh úp, khi?n Tri?u Vi?t V??ng b? ??i b?i và b? gi?t. Lý Ph?t T? thâu tóm ???c m?i quy?n hành. S? c? g?i ?ó là H?u Lý Nam Ð?. N?m 581, nhà Tu? ???c d?ng lên. Sau m?t th?i gian lo c?ng c? quy?n th?ng tr? ? Trung Qu?c, n?m 602, nhà Tu? li?n dùng áp l?c quân s?, khi?n Lý Ph?t T? ph?i ??u hàng. Không th?y s? c? ghi chép gì v? s? ph?n c?a Lý Ph?t T? sau khi ??u hàng. Ch?a rõ n?m sinh và n?m m?t nên ch?a rõ Lý Ph?t T? th? bao nhiêu tu?i.

♦ Chính quy?n Ðinh Ki?n (687):

T? n?m 618 ??n n?m 905, ??t n??c ta b? nhà Ð??ng ?ô h?. N?m 679, nhà Ð??ng l?p ra An Nam Ðô H? ph?, s? Trung Qu?c b?t ??u g?i ta là An Nam k? t? ?ó.
N?m 687, quan cai qu?n An Nam Ðô H? Ph? c?a nhà Ð??ng là L?u Diên H?u thu thu? r?t tham tàn, khi?n cho nhân dân ta r?t c?m ph?n. Nhân c? h?i ?ó, m?t v? hào tr??ng là Lý T? Tiên (nay v?n ch?a rõ quê quán) ?ã bí m?t t? ch?c m?t cu?c kh?i ngh?a l?n. Nh?ng c? m?u b? b?i l?, Lý T? Tiên b? L?u Diên H?u gi?t ch?t. Ti?p n?i s? nghi?p c?a Lý T? Tiên, m?t v? hào tr??ng c?ng là m?t thu?c t??ng c?a Lý T? Tiên ?ã lãnh ??o nhân dân vùng d?y. V? hào tr??ng ?y là Ðinh Ki?n.
Ngay trong n?m 687, Ðinh Ki?n ?ã gi?t ch?t ???c L?u Diên H?u và chi?m ???c ph? ?ô h? là thành T?ng Bình (t?c Hà N?i ngày nay), ??ng th?i, nhanh chóng thi?t l?p m?t h? th?ng chính quy?n do ông ??ng ??u. Ðinh Ki?n ch?a x?ng ?? hay x?ng v??ng, c?ng ch?a ??t qu?c hi?u hay niên hi?u, nh?ng chính quy?n do ông ??ng ??u th?c s? là chính quy?n ??c l?p và t? ch?. Hi?n v?n ch?a rõ quê quán c?ng nh? n?m sinh và n?m m?t c?a Ðinh Ki?n.

♦ Chính quy?n Mai H?c Ð? (722):

H? và tên: Mai Thúc Loan (còn có tên khác là Mai Huy?n Thành).
Sinh quán: huy?n Thiên L? (nay ??t sinh quán c?a ông thu?c Can L?c, t?nh Hà T?nh).
Sau gia ?ình ông di c? v? vùng Ng?c Tr??ng (vùng này, nay thu?c huy?n Nam Ðàn, t?nh Ngh? An). Mai Thúc Loan sinh tr??ng trong m?t gia ?ình nghèo, b?n thân ông luôn b? quan l?i nhà Ð??ng b?t ph?i ?i phu, ph?c d?ch r?t v?t v?. N?m 722, ông phát ??ng và lãnh ??o m?t cu?c kh?i ngh?a l?n. C?ng ngay n?m này, Mai Thúc Loan ?ã cho xây d?ng ??i b?n doanh t?i Hùng S?n (t?c danh là Núi Ð?n) và l?p c?n c? d?c theo b? sông Lam (Ngh? An). Ð?ng th?i, ?? quy t? lòng ng??i, ông ?ã lên ngôi hoàng ??, x?ng là Mai H?c Ð? (ông vua ng??i h? Mai, da ?en). Mai H?c Ð? ?ã lãnh ??o ngh?a quân, ?ánh cho quan ?ô h? c?a nhà Ð??ng lúc ?y là Quang S? Khách ph?i h?t ho?ng tháo ch?y v? n??c. Nhà Ð??ng ?ã ph?i huy ??ng m?t l?c l??ng l?n m?i ?àn áp ???c Mai H?c Ð? và ngh?a s? c?a ông. Mai H?c Ð? m?t n?m 722, do ch?a rõ n?m sinh nên ch?a rõ th? bao nhiêu tu?i.

♦ Chính quy?n h? Phùng (? - 791):

B? Cái Ð?i V??ng (?-789):
H? và tên: Phùng H?ng t? là Công Ph?n.
Nguyên quán: Ð??ng Lâm, Phong Châu (??t này nay thu?c huy?n Ba Vì - Hà Tây).
Phùng H?ng sinh tr??ng trong m?t gia ?ình ??i ??i làm quan lang c?a vùng Phong Châu. B?y gi?, nhà Ð??ng ?ô h? n??c ta. Quan ?ô h? là Cao Chính Bình khét ti?ng tham lam và tàn b?o, khi?n cho nhân dân ta c?m ph?n, ??ng th?i, binh lính c?a Cao Chính Bình c?ng ch?ng ??i quy?t li?t. Nhân c? h?i ?ó, Phùng H?ng phát ??ng kh?i ngh?a. Hi?n ch?a rõ kh?i ngh?a bùng n? vào n?m nào. Các nhà nghiên c?u cho r?ng, Phùng H?ng phát ??ng kh?i ngh?a trong kho?ng t? n?m 766 ??n n?m 779. Ch? trong vòng m?t th?i gian ng?n, Phùng H?ng ?ã chi?m ???c thành T?ng Bình. Sau ?ó, thúc ??y các l?c l??ng còn l?i c?a nhà Ð??ng ? trên ??t n??c ta, ??ng th?i thi?t l?p m?t b? máy chính quy?n do ông ??ng ??u. Kho?ng 7 n?m sau khi c?m ??u gu?ng máy chính quy?n này Phùng H?ng qua ??i (n?m 789). Sau khi m?t, ông ???c truy tôn là B? Cái Ð?i V??ng. Do ch?a rõ n?m sinh nên ch?a rõ ông th? bao nhiêu tu?i.

Phùng An (789-791):
Con c?a B? Cái Ð?i V??ng Phùng H?ng, không rõ sinh n?m nào. N?i nghi?p cha, c?m ??u gu?ng máy chính quy?n ??c l?p và t? ch? k? t? n?m 789. N?m 791, nhà Ð??ng c? viên t??ng n?i ti?ng x?o quy?t là Tri?u X??ng sang ?àn áp. Phùng An ??u hàng. Sau, không rõ s? ph?n c?a Phùng An ra sao.

♦ Chính quy?n D??ng Thanh (819-820):

D??ng Thanh là m?t v? hào tr??ng c?a ??t Hoan Châu (??t này nay thu?c Ngh? An) và c?ng là ng??i ???c nhà Ð??ng cho làm Th? S? c?a châu này. Bi?t D??ng Thanh là ng??i giàu lòng yêu n??c, quan ?ô h? c?a nhà Ð??ng là Lý T??ng C? ?ã d?ng m?u k? ?? làm gi?m uy tín c?a ông, ??ng th?i, tách ông ra kh?i dân châu Hoan. N?m 819, D??ng Thanh ?ã phát ??ng cu?c kh?i ngh?a l?n, gi?t ch?t ???c Lý T??ng C?, ??ng th?i thi?t l?p ???c h? th?ng chính quy?n t? ch? do ông ??ng ??u Sau nhi?u phen ?àn áp nh?ng b? th?t b?i, nhà Ð??ng ?ã dùng k? li gián ?? chia r? l?c l??ng c?a D??ng Thanh. Ông b? cô l?p d?n, ?? r?i cu?i cùng, b? tru di tam t?c vào n?m 820. Hi?n ch?a rõ n?m sinh nên ch?a rõ ông th? bao nhiêu tu?i. C?ng nh? nhi?u v? th? l?nh ki?t xu?t khác, D??ng Thanh không x?ng ?? hay x?ng v??ng, ch?a ??t qu?c hi?u và niên hi?u, nh?ng chính quy?n do ông thi?t l?p ra th?c s? là chính quy?n ??c l?p và t? ch?.

Trên ?ây là nh?ng h? th?ng chính quy?n tiêu bi?u nh?t, ???c thành l?p trong ho?c sau th?ng l?i c?a các cu?c kh?i ngh?a ch?ng B?c thu?c, g?m nhi?u quy mô và tính ch?t khác nhau. H?n nhiên, ?ó c?ng ch?a ph?i là t?t c?, nh?ng, d?u nhìn t? b?t c? góc ?? nào thì ?ó c?ng th?c s? là tinh hoa c?a l?ch s? ch?ng xâm l?ng th?i B?c thu?c.

Tri?u Ngô V??ng (T? n?m 939 - 965)

Ngô V??ng (939-944)
H?u Ngô V??ng (950-965)

Ngô Quy?n phá quân Nam Hán:
Ngô Quy?n là b? t??ng c?a D??ng Ðình Ngh? sinh ngày 12 tháng 3 n?m Ðinh T? (897) ? Ð??ng Lâm (Ba Vì - Hà Tây). Cha c?a Ngô Quy?n là Ngô Mâm, m?t hào tr??ng có tài. L?n lên trên quê h??ng có truy?n th?ng b?t khu?t, n?i sinh s?n và nuôi d??ng ng??i anh hùng dân t?c Phùng H?ng, Ngô Quy?n s?m t? rõ trí khí phi th??ng hi?m th?y. V?n th??ng xuyên luy?n t?p võ ngh? nên ti?ng t?m Ngô Quy?n lan r?ng c? m?t vùng. Sách Ð?i Vi?t s? ký toàn th? mô t? Ngô Quy?n "v? khôi ngô, s?c có th? nh?c v?c, gi? cao". Vì có tài nên D??ng Ðình Ngh? giao cho Ngô Quy?n cai qu?n ??t Ái Châu và g? con gái cho.
Trong 5 n?m (934-938), Ngô Quy?n ?ã ?em l?i yên vui cho ??t Ái Châu, t? rõ là ng??i có tài ??c. Khi D??ng Ðình Ngh? b? Ki?u Công Ti?n gi?t h?i và vua Nam Hán là L?u Cung cho con là V?n V??ng Ho?ng Tháo ?em quân sang xâm l??c n??c ta, Ngô Quy?n ?ã nhanh chóng t?p h?p l?c l??ng ?? tr? n?i ph?n, di?t ngo?i xâm. T?ng hâm m? tài ??c c?a Ngô Quy?n, hào tr??ng t? nhi?u n?i ?em binh v? v?i Ngô Quy?n. Ð?u mùa ?ông n?m M?u Tu?t (938), Ngô Quy?n ?em quân v??t qua ?èo Ba D?i, ti?n nh? v? bão vào Ð?i La, b?t gi?t tên n?i ph?n Ki?u Công Ti?n, bêu ??u h?n tr??c c?ng thành. Thù trong ?ã di?t xong, Ngô Quy?n r?nh tay ??i phó v?i gi?c ngoài. Ðem quân xâm l??c n??c ta, ch?a bi?t th?ng b?i ra sao, L?u Cung ?ã v?i phong cho con t??c Giao V??ng (t??c v??ng ??t Giao Ch?). L?u Cung còn ?ích thân ??c quân ra ?óng ? tr?n H?i Môn ?? s?n sàng chi vi?n. Ð? ch?ng l?i gi?c m?nh, Ngô Quy?n ??a ra k? ho?ch ??c ?áo. Ông cho b? trí m?t tr?n ??a c?c nh?n b?t s?t c?m xu?ng lòng sông B?ch Ð?ng khi n??c tri?u lên ông cho quân ra khiêu chi?n, quân Nam Hán ?u?i theo, thuy?n gi?c vào bên trong hàng c?c, ??i khi thu? tri?u xu?ng s? d?c toàn s?c tiêu di?t ??ch b?ng m?t tr?n quy?t chi?n nhanh g?n. Tháng 12 n?m M?u Tu?t (938) các chi?n thuy?n c?a gi?c hùng h? v??t bi?n ti?n vào sông B?ch Ð?ng. Chúng nghênh ngang tràn vào tr?n ??a mai ph?c c?a Ngô Quy?n. B? ?ánh b?t ng? nên ch? trong m?t th?i gian ng?n thuy?n gi?c b? ??m g?n h?t, quân gi?c b? ch?t quá n?a, máu ch?y loang ?? khúc sông, Ho?ng Tháo c?ng b? ?âm ch?t t?i tr?n. Tin th?t tr?n ? sông B?ch Ð?ng cùng v?i tên Ho?ng Tháo b? gi?t khi?n vua Nam Hán kinh hoàng ph?i khóc lên, thu nh?t tàn binh rút ch?y.
Vua Nam Hán tr??c tên là Nham sau ??i là Thi?p r?i sau ?ó "vì có r?ng tr?ng hi?n lên" nên ??i là Cung. B? th?t tr?n, vua Nam Hán cho tên Cung là x?u và ?ã ??i tên khác là Y?m t?c L?u Y?m.
Sau chi?n th?ng, Ngô Quy?n x?ng v??ng, bãi ch?c ti?t ?? s?, ?óng ?ô ? C? Loa (Hà N?i). Ð? c?ng c? tr?t t? chi?u chính, Ngô Quy?n ??t ra các ch?c quan v?n võ, quy ??nh nghi l? trong tri?u. Ðáng ti?c, th?i gian tr? vì c?a Ngô Quy?n quá ng?n ng?i, ch? ???c 6 n?m (939-944) thì m?t, th? 47 tu?i.

♦ D??ng Tam Kha:
Th?i tr?, Ngô Quy?n l?y con gái D??ng Ðình Ngh?. Khi Ngô Quy?n lên ngôi vua, D??ng Th? ???c l?p làm V??ng H?u. Khi s?p m?t, Ngô V??ng u? thác con là Ngô X??ng Ng?p cho D??ng Tam Kha là em D??ng H?u. L?i d?ng cháu nh?, D??ng Tam Kha c??p ngôi c?a cháu t? x?ng là Bình V??ng. Ngô X??ng Ng?p th?y bi?n, ch?y tr?n vào Nam Sách (H?i D??ng) vào ? ?n nhà Ph?m L?nh Công. D??ng Tam Kha sai quân ?i ?u?i b?t, Ph?m L?nh Công ?em X??ng Ng?p tr?n trong núi, D??ng Tam Kha b?t em Ngô X??ng Ng?p là Ngô X??ng V?n làm con nuôi. N?m Canh Tu?t (950) nhân có lo?n ? S?n Tây, D??ng Tam Kha sai Ngô X??ng V?n cùng t??ng D??ng Cát L?i và Ð? C?nh Th?c ?em quân ?i ?ánh. Ð?n T? Liêm, Ngô X??ng V?n m?u v?i 2 t??ng ?em quân tr? v? b?t D??ng Tam Kha, Ngô X??ng V?n ngh? tình c?u cháu không n? gi?t ch? giáng Tam Kha xu?ng làm Ch??ng D??ng Công.

♦ H?u Ngô V??ng (950-965):
Ngô X??ng V?n g?t b? D??ng Tam Kha x?ng là Nam T?n V??ng và sai ng??i tâm phúc ?i ?ón anh là Ngô X??ng Ng?p v? cùng trông coi vi?c n??c. Ngô X??ng Ng?p x?ng là Thiên Sách V??ng. C? hai anh em ??u làm vua, s? g?i là h?u Ngô V??ng.
Làm vua ???c ít lâu, Thiên Sách V??ng ngh? cách tr? Nam T?n V??ng ?? m?t mình làm vua. Âm m?u ?ó ch?a k?p thi hành thì n?m Giáp D?n (954) Thiên Sách V??ng m?t. Ð?n lúc này, thì l?c nhà Ngô ngày m?t suy y?u, th? hào các n?i x?ng là s? quân ra s?c ch?ng ??i bu?c Nam T?n V??ng ph?i thân chinh ?i ?ánh d?p. N?m ?t S?u (965) trong m?t tr?n giao chi?n ? Thái Bình (???ng Lâm, S?n Tây), Nam T?n V??ng không may b? gi?c b?n ch?t, làm vua ???c 15 n?m. Con Thiên Sách V??ng là Ngô X??ng Xí n?i nghi?p lên làm vua v? gi? ??t Bình Ki?u, Thanh Hoá. Nh? v?y, tri?u Ngô b?t ??u t? Ngô Quy?n, qua Ngô X??ng Ng?p, Ngô X??ng V?n, ??n Ngô X??ng Xí, truy?n ???c 3 ??i, kéo dài 26 n?m. Ð?n Ngô X??ng Xí trong n??c có c? th?y 12 s? quân, gây ra lo?n l?c n?i da n?u th?t kéo dài h?n 20 n?m, 12 s? quân ?ó là:

1. Ngô X??ng Xí, gi? Bình Ki?u (Tri?u S?n - Thanh Hoá).
2. Ð? C?nh Th?c, gi? Ð? Ð?ng Giang (Thanh Oai - Hà Tây).
3. Tr?n Lãm, gi? B? H?i Kh?u (K? B?, Thái Bình).
4. Ki?u Công Hãn, gi? Phong Châu (B?ch H?c, Phú Th?).
5. Nguy?n Khoan gi? Tam Ðái (V?nh T??ng, V?nh Phúc).
6. Ngô Nh?t Khánh, gi? Ð??ng Lâm (Phúc Th?, Hà Tây).
7. Lý Kê, gi? Siêu Lo?i (Thu?n Thành, B?c Ninh).
8. Nguy?n Th? Ti?p, gi? Tiên Du (B?c Ninh).
9. L? Ð??ng, gi? Tên Giang (Vân Giang, H?ng Yên).
10. Nguy?n Siêu, gi? Tây Phù Li?t (Thanh Trì, Hà N?i).
11. Ki?u Thu?n, gi? H?i H? (C?m Khê, Phú Th?).
12. Ph?m B?ch H?, gi? Ð?ng Châu (H?ng Yên).


Nh?ng s? quân ?y c? ?ánh l?n nhau, nh?m bành tr??ng th? l?c khi?n cho nhân dân vô cùng kh? s?. V? sau Ðinh B? L?nh ? Hoa L? d?p lo?n s? quân, quy giang s?n v? m?t m?i l?p lên c? nghi?p nhà Ðinh.

Nhà ?inh

Nhà Ðinh tr? vì ??t n??c ta trong kho?ng 13 n?m (968-980), tr?i qua 2 ??i vua, bao g?m:
- ?inh Tiên Hoàng;
- ?inh Toàn.

♦ Ðinh Tiên Hoàng (968-979):

Niên Hi?u: Thái Bình (970-979).
Ðinh B? L?nh ng??i ??ng Hoa L?, Châu Ð?i Hoàng (Hoa L?, Ninh Bình), con Ðinh Công Tr?, m?t nha t??ng c?a D??ng Ðình Ngh? gi? ch?c Th? s? Châu Hoan. Ðinh Công Tr? m?t s?m, B? L?nh theo m? v? quê ? th??ng ?i ch?i v?i tr? ch?n trâu, b?t chúng khoanh tay làm ki?u ?? ng?i cho chúng r??c và l?y bông lau làm c? bày tr?n ?ánh nhau.

L?n lên nh? thông minh, có khí phách, l?i có tài thao l??c nên khi B? L?nh d?ng c? gi?y ngh?a mong l?p nghi?p l?n, dân làng theo ông r?t ?ông, nh?ng vì b?t hoà v?i chú, B? L?nh cùng v?i con là Ðinh Li?n sang ? v?i s? quân Tr?n Minh Công ? B? H?i Kh?u (V? Th?, Thái Bình). Th?y B? L?nh là ng??i khôi ngô có chí khí, Minh Công trao cho B? L?nh gi? binh quy?n. Khi Tr?n Minh Công qua ??i B? L?nh ?em quân v? gi? Hoa L? chiêu m? hào ki?t hùng c? m?t ph??ng.

N?m Tân H?i (951) ??i h?u Ngô V??ng, Nam T?n V??ng, cùng Thiên Sách V??ng ?em quân ??n ?ánh nh?ng c? hai ??u ??i b?i ph?i rút quân v?. Ð?n khi nhà Ngô m?t, Ðinh B? L?nh d? hàng ???c các s? quân Ngô X??ng Xí, phá ???c Ð? Ð?ng c?a Nguy?n C?nh Th?c. T? ?ó, Ðinh B? L?nh ?ánh ?âu ???c ??y, ???c tôn là V?n Th?ng v??ng, ch? trong m?t n?m, Ðinh B? L?nh ?ã bình ???c các s? quân, l?p thành nghi?p ??.

N?m M?u Thìn (968) V?n Th?ng V??ng lên ngôi Hoàng ?? l?y hi?u là Tiên Hoàng Ð? ??t qu?c hi?u là ??i C? Vi?t, ?óng ?ô ? Hoa L?. Ðinh Tiên Hoàng xây cung ?i?n, ch? tri?u nghi, ??nh ph?m hàm quan v?n, quan võ, phong cho Nguy?n B?c là Ðinh Qu?c Công, Lê Hoàn là Th?p Ð?o T??ng Quân (t?ng ch? huy quân ??i) và phong cho con là Ðinh Li?n là Nam Vi?t V??ng.

V? ngo?i giao ?? tránh cu?c ??ng ?? v?i nhà T?ng n?m Nhâm Thân (972), Ðinh Tiên Hoàng sai con là Ðinh Li?n mang ?? v?t sang c?ng. Vua nhà T?ng sai s? sang phong cho Tiên Hoàng là Giao Ch? qu?n v??ng và phong cho Nam Vi?t V??ng Ðinh Li?n là T?nh H?i quân Ti?t ?? s? An Nam ?ô h?.

T? ?ó n??c ta gi? l? sang tri?u c?ng ph??ng B?c. Ðinh Tiên Hoàng ?ã d?p xong lo?n s? quân nh?ng nhìn chung nhi?u n?i v?n ch?a tuân theo lu?t l? c?a tri?u ?ình. B?i v?y ?? r?n ?e k? ph?n lo?n, Ðinh Tiên Hoàng ??t v?c d?u ? tr??c ?i?n, nuôi h? báo ? trong v??n, tuyên cáo r?ng ai ph?m t?i thì b? v?c d?u ho?c cho h? báo ?n th?t. Dù ch?a ph?i dùng hình ph?t ?y nh?ng m?i ng??i s? oai, phép n??c ???c tuân th?.

Nh?ng r?i Ðinh Tiên Hoàng ph?m sai l?m b? tr??ng l?p ?u, cho con út là H?ng Lang làm Thái t?. Con tr??ng là Nam Vi?t V??ng Ðinh Li?n ?ã theo Tiên Hoàng ?i tr?n m?c t? th?a hàn vi, không ???c k? v?, t?c gi?n, sai ng??i gi?t H?ng Lang ?i. H?a lo?n gây nên ngay trong hoàng t?c.

N?m K? Mão (979) Ðinh Tiên Hoàng và Nam Vi?t V??ng Ðinh Li?n b? tên Ð? Thích gi?t ch?t. S? chép r?ng tên ?? Thích tr??c khi làm h?i, ?êm n?m m? th?y sao r?i vào m?m, t??ng là ?i?m báo ???c làm vua bèn ??nh b?ng sát h?i minh ch?. M?t hôm Ð? Thích th?y vua Ðinh say r??u n?m trong cung bèn l?n vào sát h?i r?i tìm gi?t n?t con c? là Ðinh Li?n. Tri?u th?n tìm b?t ???c Ð? Thích ?em x? t?i và tôn V? V??ng Ðinh Toàn lên làm vua.

Ðinh Tiên Hoàng làm vua ???c 12 n?m, th? 56 tu?i.

♦ ?inh Toàn (980):

Ðinh Tiên Hoàng có 3 ng??i con trai: Ðinh Li?n, Ðinh Toàn (có sách g?i là Ðinh Tu?) và Ðinh H?ng Lang. Ðinh Li?n và Ðinh H?ng Lang ?ã ch?t m?c nhiên Ðinh Toàn k? nghi?p ngôi vua. Các ??i th?n Ðinh Ði?n, Nguy?n B?c th?y vua còn nh? quy?n bính n?m c? trong tay th?p ??o t??ng quân Lê Hoàn, l?i nghi là Lê Hoàn t? thông v?i D??ng Thái H?u (D??ng Vân Nga) nên c? binh mã ??n ?ánh. Nh?ng b? Lê Hoàn gi?t s?ch. Gi?a lúc ?y nhà T?ng nghe tin Tiên Hoàng m?t, các ??i th?n n??c Vi?t phân li?t tranh ch?p gay g?t, có nguy c? n?i chi?n, mu?n th?a th? sang l?y n??c Vi?t m?i h?i ??i binh ? g?n biên gi?i. Lê Hoàn sai Ph?m C? L??ng làm ??i t??ng ?em binh ?i ch?ng gi?. Tr??c lúc ti?n quân Ph?m C? L??ng h?p c? quân s? l?i ? trong ?i?n nói r?ng: "Bây gi? quân ??ch s?p vào cõi mà vua thì còn bé, l?y ai mà th??ng ph?t cho chúng ta. D?u chúng ta có h?t s?c l?p ???c chút công nào thì r?i ai bi?t cho? ch?ng b?ng nay ta tôn Th?p ??o t??ng quân lên làm vua r?i ra ?ánh c?ng ch?a mu?n. Quân s? nghe nói ??u hô v?n tu?. D??ng Vân Nga thay con c?m quy?n tr? n??c c?ng th?y rõ ch? có Th?p ??o t??ng quân Lê Hoàn là ng??i có kh? n?ng g? r?i ???c tình hình nghiêm tr?ng c?n kíp lúc này. Hu?ng chi ý chí quân ??i c?ng mu?n tôn ng??i ch? huy c?a h? lên ngôi t?i th??ng thay cho v? vua m?i 6 tu?i là con D??ng Vân Nga. B?i v?y, D??ng Vân Nga ?ã l?y tr??c long bào, bà choàng lên vai Lê Hoàn trong ti?ng hò reo d?y tr?i c?a quân s?. S? t? ý nh??ng ngôi c?a D??ng Vân Nga trong hoàn c?nh ?y, ?ã bi?u hi?n thái ?? chính tr? sáng su?t c?a m?t ng??i, th?c th?i có t?m nhìn xa, trông r?ng x?ng ?áng ???c coi là anh hùng".

Ðinh Toàn ch? làm vua ???c 8 tháng, s? g?i là Ph? Ð? r?i t?n t?i v?i t??c v??ng (V? V??ng) có m?t trong tri?u ?ình Ti?n Lê 20 n?m. N?m Tân S?u (1001) trong d?p cùng vua Lê Ð?i Hành (Lê Hoàn) ?i d?p lo?n C? Long thu?c vùng C?m Thu?, Thanh Hoá, Ðinh Toàn b? trúng tên hy sinh trên chi?n tuy?n vào tu?i 27.

Nh? v?y tri?u ?ình Ðinh làm vua ???c 2 ??i, c? th?y 14 n?m. Lê Hoàn lên làm vua, D??ng Vân Nga tr? thành Hoàng h?u.

Nhà Ti?n Lê

Nhà Ti?n Lê tr? vì ??t n??c ta trong 29 n?m, tr?i qua 3 ??i vua, bao g?m:
- Lê ??i Hành (980-1005)
- Lê Trung Tông (1005)
- Lê Long ??nh (1005-1009)

♦ Lê Ð?i Hành (980-1005):

Niên hi?u: Thiên Phúc (980-988); H?ng Th?ng (989-993); ?ng Thiên (994-1005).
Lê Hoàn sinh n?m 914 ? Xuân L?p, Th? Xuân, Thanh Hoá, trong m?t gia ?ình nghèo kh?. L?n lên, Lê Hoàn ?i theo Nam Vi?t v??ng Ðinh Li?n. Dù ch? là lính th??ng nh?ng trí d?ng khác th??ng, tính tình phóng khoáng nên ???c cha con Ðinh B? L?nh yêu m?n. Trong công cu?c ?ánh d?p các s? quân, th?ng nh?t ??t n??c l?p lên c? nghi?p nhà Ðinh, Lê Hoàn ???c phong ch?c Th?p Ð?o t??ng quân Ði?n ti?n ?ô ch? huy s? (t?ng ch? huy quân ??i kiêm ch? huy ??i quân c?m v?) c?a tri?u ?ình Hoa L?. Lúc này Lê Hoàn tròn 30 tu?i.

Tháng 10 n?m K? Mão (979), cha con Ðinh Tiên Hoàng b? Ð? Thích gi?t h?i, Ðinh Toàn 6 tu?i lên ngôi vua, Lê Hoàn làm nhi?p chính trong m?t tình th? ??y khó kh?n. Các ??i th?n Ðinh Ði?n, Nguy?n B?c, Ph?m H?p n?i lo?n nh?ng ?ã b? Lê Hoàn d?p tan. Ngô Nh?t Khánh, phò mã nhà Ðinh b? tr?n vào Nam r??c vua Ch?mpa cùng h?n nghìn chi?n thuy?n toan c??p kinh ?ô Hoa L? nh?ng b? bão ??m h?t. Tháng 7 n?m Canh Thìn (980) ??i quân T?ng theo ???ng thu? b? xâm l??c Ð?i C? Vi?t. Lê Hoàn lúc này ?ã lên ngôi hoàng ?? t?c Lê Ð?i Hành, v?a tri?n khai l?c l??ng s?n sàng chi?n ??u v?a sai s? ??a th? c?u hoà. Vua T?ng ?òi D??ng Vân Nga và con là Ðinh Toàn sang ch?u. Tình th? b?c bách, Lê Hoàn bu?c ph?i cho quân ?ánh gi?c quy?t b?o v? ??t n??c. Ông ?ã tái t?o m?t B?ch Ð?ng, sáng t?o m?t Chi L?ng, th?ng l?n trên c? hai m?t tr?n thu? b? gi?t t??ng gi?c H?u Nhân B?o, di?t quá n?a quân T?ng, bu?c vua T?ng ph?i xu?ng chi?u lui quân.

Ð?i th?ng n?m Tân T? (981) ?ã m? ??u k? nguyên Ð?i Vi?t bách th?ng b?n phong ki?n ph??ng B?c.

Không ch?m tr?, Lê Hoàn d?c s?c ch?m lo xây d?ng và b?o v? ??t n??c. Bên trong Lê Hoàn ch?ng cát c?, xây d?ng c? s? c?a n?n kinh t?. Ð?i v?i bên ngoài ông thi hành chính sách ngo?i giao m?m d?o khôn khéo nh?ng kiên quy?t b?o v? n?n ??c l?p c?a ??t n??c. Ông là v? vua n?i tr?, ngo?i tr? ??u xu?t s?c.

N?m Quý T? (993), nhà T?ng sách phong cho vua làm Giao Ch? quân v??ng r?i n?m Ðinh D?u (997) là Nam Bình V??ng.

N?m ?t T? (1005) vua Ð?i C? Vi?t m?t, th? 65 tu?i, làm vua ???c 24 n?m. Theo thông l?, khi vua m?t ch?a ??t tên thu? thì g?i là Ð?i Hành. Tr??ng h?p vua Ð?i C? Vi?t l?y Ð?i Hành l?m thu? hi?u là vì Lê Ngo? Tri?u và tri?u th?n không ??t tên thu? cho ông.

♦ Lê Trung Tông (1005):

Vua Lê Ð?i Hành có 4 hoàng t? là Long Du, Ngân Tích, Trung Tông Long Vi?t và Lê Long Ð?nh (Ngo? Tri?u). Vua Ð?i Hành ??nh cho ng??i con th? ba là Long Vi?t làm Thái t?. Nh?ng ??n lúc vua m?t, các em hoàng t? tranh nhau ngôi, ?ánh nhau trong 7 tháng. Ð?n khi Long Vi?t v?a lên ngôi ???c 3 ngày thì b? em là Long Ð?nh sai ng??i vào cung gi?t ch?t, th? 23 tu?i. S? g?i là Lê Trung Tông.

Lê Long Ð?nh (1005-1009):

Niên hi?u: C?nh Thu? (1008-1009).
Long Ð?nh là ng??i b?o ng??c, tàn ác nh? Ki?t, Tr? ? bên Tàu. Khi gi?t anh, chi?m ???c ngôi vua, Long Ð?nh càng tàn b?o. Vua hay l?y vi?c gi?t làm trò ch?i.

Long Ð?nh làm vua ???c 2 n?m ??i Niên hi?u là C?nh Thu?. N?m sau (1009) thì m?t, làm vua ??oc 4 n?m, th? 24 tu?i. Long Ð?nh m?t, con tên là S? còn bé, ?ình th?n nhân d?p tôn Lý Công U?n lên làm vua kh?i d?ng s? nghi?p tri?u Lý hi?n hách.
Nh? v?y nhà Ti?n Lê t?n t?i trong 29 n?m, tr?i qua 3 ??i vua

Thái h?u D??ng Vân Nga

Khi ?? cao võ công v?n tr? c?a Ðinh B? L?nh và Lê Hoàn, nh?ng anh hùng c?a công cu?c th?ng nh?t ??t n??c không th? không k? ??n s? c?ng hi?n c?a D??ng Vân Nga ??i v?i ??t n??c. Có th? xem D??ng Vân Nga là cái ??u n?i gi?a Ðinh B? L?nh và Lê Hoàn, ng??i làm cho công cu?c th?ng nh?t ??t n??c do Ðinh B? L?nh kh?i x??ng ???c Lê Hoàn hoàn t?t. S? nghi?p chính tr? c?a ng??i ph? n? ?y ?ã không ???c s? c? chú ý ??n mà l?i c? t?p trung vào thân ph?n làm v? c?a bà. V?n là con ông D??ng Th? Hi?n quê ? vùng Nho Quan, Ninh Bình (có tài li?u nói bà tên là D??ng Th? Ng?c Vân, con gái D??ng Tam Kha) r?i tr? thành v? Ðinh B? L?nh, nên sau khi ch?ng b? ám h?i, ?? l?i ??a con 6 tu?i k? nghi?p Hoàng Ð?, D?ong Vân Nga ?ã ph?i cáng ?áng nh?ng khó kh?n v??t quá s?c mình. S? nghi?p th?ng nh?t ??t n??c v?a ???c hoàn thành, b? ?e do? t? nhi?u phía. Bên ngoài phong ki?n ph??ng B?c s?a so?n ??i binh xâm l??c. Bên trong, các tri?u th?n phân bi?t tranh ch?p gay g?t có nguy c? n? ra n?i chi?n l?n. Là ng??i có t?m nhìn xa th?y r?ng, D??ng Vân Nga nh?n rõ ch? có Th?p Ð?o t??ng quân Lê Hoàn là ng??i có kh? n?ng gi?i quy?t tình hình nghiêm tr?ng ?y. N?u D??ng Vân Nga không bi?t ??t l?i n??c lên trên quy?n l?i c?a dòng h?, bà có th? d?a vào m?t quy?n th?n ?? ch?ng l?i quy?n th?n khác, ngoan c? b?o v? ngai vàng cho ??a con nh? c?a mình, s? gây ra n?n bè ??ng, tranh ch?p, ??y ??t n??c vào hoàn c?nh r?i lo?n. V?y mà ch? vì D??ng Vân Nga ?ã l?y chi?c long bào choàng lên vai Lê Hoàn, v? sau l?i tr? thành v? Lê Hoàn mà s? sách phong ki?n ?ã xoá s?ch công lao c?a bà. Ng??c l?i cách nhìn nh?n trên, nhân dân ta có thái ?? r?ng l??ng và ?úng ??n. Vùng Hoa L? còn l?u truy?n thuy?t ??p v? D??ng Vân Nga nh?m ghi nh?n công lao c?a bà.

Nhà Lý

Nhà Lý tr? vì ??t n??c ta ???c 215 n?m (1010 - 1225), qua 9 ??i vua, bao g?m:

 

- Lý Thái T? (1010-1028)
- Lý Thái Tông (1028-1054)
- Lý Thánh Tông (1054-1072)
- Lý Nhân Tông (1072-1127)
- Lý Th?n Tông (1128-1138)
- Lý Anh Tông (1138-1175)
- Lý Cao Tông (1176-1210)
- Lý Hu? Tông (1211-1224).
- Lý Chiêu Hoàng (1225

 

♦ Lý Thái T? (1010-1028):

Niên hi?u: Thu?n Thiên.
Ng??i kh?i d?ng tri?u Lý là Lý Công U?n ng??i làng C? Pháp (T? S?n, B?c Ninh). Công U?n sinh n?m Giáp Tu?t (974), là con nuôi c?a thi?n s? Lý Khánh V?n t? 3 tu?i và truy?n thuy?t v?n cho r?ng ông là con c?a V?n H?nh, anh ru?t Khánh V?n.

Công U?n l?n t? rõ có chí l?n khác th??ng. Ông ??n Hoa L? làm quan nhà Ti?n Lê ??n ch?c T? thân v? ?i?n ti?n ch? huy s?. Khi vua Thi?u Ð? b? ch?t, bi?t ông ôm thây vua khóc. Vua Ngo? Tri?u khen là trung, c? ông là T? t??ng quân ch? ch? huy s? th?ng l?nh h?t quân túc v?.

Khi Lê Long Ð?nh m?t, Lý Công U?n ?ã ngoài 35 tu?i. Vua k?t t? Long Ð?nh còn nh?, Lý Công U?n ch? huy quân túc v? trong ch?n cung c?m. Bây gi? lòng ng??i ?ã oán gi?n nhà Lê nên quan Chi h?u là Ðào Cam M?c cùng các quan trong tri?u tôn Lý Công U?n lên ngôi hoàng ?? vua Thái T? nhà Lý. Vua Thái T? th?y Hoa L? h?p nên bèn d?i ?ô v? La Thành. Tháng b?y n?m Thu?n Thiên nguyên niên (1010) vua kh?i s? r?i ?ô. Khi ra ??n La Thành, Thái T? l?y c? có ?i?m trông th?y r?ng vàng bay lên li?n ??i Ð?i La thành Th?ng Long thành (t?c Hà N?i bây gi?), ??i Hoa L? thành ph? Tràng An và C? Pháp thành ph? Thiên Ð?c. Vua Thái T? ch?nh ??n vi?c cai tr?, chia n??c làm 24 l?, h?i Hoan Châu và Ái Châu là tr?i.

V?n thông minh b?m sinh, l?i ???c nh?p thân v?n hoá c? vùng ??t v?n minh, v?n hi?n, l?i ???c s? nuôi d?y c?a nh?ng v? cao t?ng xu?t chúng, Lý Công U?n th?c s? là ng??i con ?u tú c?a dân t?c. Ông ?ã cùng tri?u Lý làm r?ng danh n??c Ð?i Vi?t, vi?t nên nh?ng trang s? oanh li?t d?ng n??c và gi? n??c.

Chùa ?ng Tâm n?i ông sinh ra bây gi? có tên là chùa D?n.

Ngôi huy?t ch? gi?ng n??c ? r?ng Báng n?m x?a, nh?ng gò ? xung quanh trông gi?ng nh? hoa sen n? 8 cánh nên nhà Lý truy?n ngôi ???c 8 ??i.

Vua Lý Thái T? tr? vì 19 n?m thì m?t, th? 55 tu?i.

♦ Lý Thái Tông (1028-1054):

Niên hi?u:
- Thiên Thành (1028-1033);
- Th?ng Thu? (1034-1038);
- Càn Phù H?u Ð?o (1039-1041);
- Minh Ð?o (1042-1043);
- Thiên C?m Thánh Võ (1044-1048);
- Sùng H?ng Ð?i B?o (1049-1054).

Vua Lý Thái T? sinh 5 Hoàng T?: Thái Tông, Ph?t Mã, D?c Thánh V??ng, Khai Qu?c B?, Ðông Chính V??ng L?c, Võ Ð?c V??ng Ho?ng, Ph?t Mã ???c phong làm Thái T?.

Vua Thái T? v?a m?t ch?a làm l? t? táng, các Hoàng T?: Võ Ð?c V??ng, D?c Khánh V??ng và Ðông Chính V??ng ?ã ?em quân vây thành ?? tranh ngôi c?a Thái t?. T??ng Lý Nhân Ngh?a xin Hoàng thái t? ?em quân ra ch?ng c?. Khi quân c?a Thái t? và quân c?a các v??ng giáp tr?n, võ v? t??ng quân Lê Ph?ng Hi?u tu?t g??m xông t?i chém ch?t Võ Ð?c V??ng, Th?y v?y, D?c Khánh V??ng và Ðông Chính V??ng xin v? ch?u t?i, ???c vua Thái Tông tha t?i và ph?c l?i ch?c c?.

Thái Tông luôn d?y dân tôn tr?ng phép n??c, ??nh rõ các b?c hình ph?t, ??i v?i các t?i nh?, cho ???c l?y ti?n chu?c t?i. H? n?m nào ?ói kém, ho?c ?i ?ánh gi?c v?, vua ??u gi?m thu? cho dân. ? trong cung, vua ??nh rõ s? h?u, phi và cung n?: Ví nh?, h?u và phi: 13 ng??i, ng? n? 18 ng??i, nh?c k?: 100 ng??i. T?t c? các cung n? ??u ph?i h?c ngh? thêu, d?t g?m vóc, khuy?n khích tri?u th?n dùng ch? ph?m c?a h?.

Th?i ?y gi?c giã còn nhi?u nên vua ph?i thân chinh ?i tr?n m?c. N?m M?u D?n(1038), có Nùng T?n Phúc ? châu Qu?ng Nguyên (L?ng S?n) làm ph?n, t? x?ng là ChiêuThánh hoàng ??, l?p A Nùng làm Hoàng h?u, ??t qu?c hi?u là Tr??ng Sinh r?i ?em quân ?i ?ánh phá các n?i. N?m sau, vua Thái Tông thân ?i ?ánh ???c Nùng T?n Phúc và con là Nùng Trí Thông ?em v? kinh x? t?i. Còn A Nùng và con là Nùng Trí Cao ch?y thoát.

N?m Tân T? (1041) Nùng Trí Cao cùng v?i m? v? l?y ???c châu Th?ng Do (g?n châu Qu?ng Nguyên) l?p ra n??c Ð?i L?ch. Thái Tông sai t??ng lên ?ánh, b?t ???c Nùng Trí Cao. Vua th??ng tình tha t?i ch?t và cho làm Qu?ng Nguyên M?c và gia phong cho t??c Thái B?o. Nh?ng n?m M?u Tý (1048), Nùng Trí Cao l?i x?ng là Nhân Hu? hoàng ??, qu?c hi?u là Ð?i Nam ch?ng l?i tri?u ?ình.Vua sai t??ng Quách Th?nh D?t lên ?ánh. Nùng Trí Cao ?em quân sang ?ánh Ung Châu r?i l?n l??t 8 châu khác thu?c v? Qu?ng Ðông, Qu?ng Tây c?a nhà T?ng. Vua T?ng c? Ð?ch Thanh cùng nhi?u t??ng gi?i ?i ?ánh Nùng Trí Cao. Nh?ng ?ánh mãi không ???c. Ch? ??n khi ng??i Ð?i Lý v?a b?t Nùng Trí Cao chém l?y ??u ?em n?p nhà T?ng, gi?c Nùng m?i tan. N?m Giáp Thân (1044), Chiêm Thành nhi?u l?n ?em quân qu?y r?i vùng biên gi?i, vua thân chinh ?ánh d?p, ti?n vào kinh ?ô n??c Chiêm, chém vua Chiêm.

Vua Lý Thái Tông c?ng r?t chú ý ??n vi?c l?p pháp. D??i th?i ông tr? vì, n?m Nhâm Ng? (1042), b? lu?t thành v?n ??u tiên c?a n??c ta ???c ban hành. Ðó là b? lu?t "Hình th?". Vua Thái Tông tr? vì ???c 27 n?m, ??n n?m Giáp Ng? (1054) thì m?t, th? 55 tu?i.

♦ Lý Thánh Tông (1054-1072):

Niên hi?u:
- Long Thu? Thái Bình (1054-1058);
- Ch??ng Thánh Gia Khánh (1059-1065);
- Long Ch??ng Thiên T? (1066-1067);
- Thiên Chúc B?o T??ng (1068);
- Th?n Võ (1069-1072).

Vua Lý Thái Tông có 2 con trai là Thái t? Nh?t Tôn và hoàng t? Nh?t Trung.

Vua Lý Thái Tông c?ng gi?ng các vua Lý ??i tr??c, tuy ?óng ?ô ? Th?ng Long nh?ng tình c?m th??ng g?n bó v?i ??ng ru?ng và th??ng dân. Vì v?y, ??n mùa xuân vua th??ng v? ph? Thiên Ð?c xem h?i hè, l? Ph?t, xem c?y lúa, ?ánh cá, mùa hè xem g?t hái, ngh? mát và tu d??ng.

Vua Lý Thánh Tông th??ng dân nên tr?m h? ??u yêu m?n, n??c ít gi?c giã. Vì mu?n khai hoá cho dân, vua l?p V?n Mi?u, l?p t??ng Chu Công, Kh?ng T? và 72 v? tiên hi?n ?? th?. V?n Mi?u ???c xây n?m 1072.

Ngoài vi?c th?c hi?n n?n chính tr? nhân ??o thân dân, vua Lý Thánh Tông còn là ng??i ?? tâm ??n ??o Ph?t, vua ?ã cho xây c?t nhi?u chùa chi?n và là ng??i sáng l?p phái Ph?t giáo Th?o Ð??ng. Lý lu?n c?a Th?o Ð??ng tho? mãn s? ?òi h?i c?a vua mu?n phát tri?n ý th?c dân t?c, mu?n t? l?p t? c??ng, ch?ng s? xâm l?ng c?a B?c T?ng, hoà h?p v?i Kh?ng h?c t?o nên s? th?ng nh?t gi?a ý chí và hành ??ng c?a gi?i tu hành, th? dân, nh?m xây d?ng m?t Ð?i Vi?t hùng m?nh. Khác v?i các tri?u ??i tr??c, Lý Thánh Tông ?em ??o vào ??i, mà cu?c ??i ?y theo nhà vua, ph?i l?y vi?c ph?ng s? dân t?c, l?y s? ??ng tâm nh?t trí làm m?c ?ích ?? t?p trung vào hành ??ng thi?t th?c, c?u th? b?ng ??c tin. Vua ?ã tìm th?y Ph?t h?c tri?t lý sinh thành d??ng d?c d?i lâu dài n?i ti?p, là ph??ng ti?n d?y cho dân hi?u mình là ai, l?y ý chí t? c??ng ?? chi?n th?ng s? m?nh, ph?ng s? cho s? ph?n vinh b?n v?ng c?a qu?c gia. C?ng do v?y dân chúng Ð?i Vi?t tìm th?y ngu?n c?m h?ng v?a sâu r?ng v?a cao siêu c?a mình c?a tình yêu hi?n th?c và ??i ??ng Ph?t giáo. ? lòng t? bi bác ái c?u n?n c?u kh?, c?u v?t chúng sinh. Nhân dân ??n v?i ??o không ph?i vì chán ngán cu?c ??i mà vì mu?n s?ng cu?c ??i cao c? là ??i s?ng tâm linh. Nh?ng nhà tu hành ??i Lý không ph?i là nh?ng ng??i chán ??i ?i ? ?n mà là nh?ng ng??i xu?t th? ?? nh?p th?, nh?ng ng??i có h?c v?n mu?n giúp ng??i, Vì v?y, ??i Lý ng??i tu hành xu?t hi?n kh?p n?i. Chùa và ?ình th?t m?c lên kh?p n??c. Ki?n trúc chùa chi?n th?i ?y r?t gi?n d?, d?u mát ?n d??i bóng ?a linh thiêng và tôn kính.

Binh pháp th?i Lý Thánh Tông có ti?ng là gi?i. Nhà T?ng ?ã ph?i d?ng tâm h?c cách t? ch?c phiên ch? quân ??i c?a ta.

N?m Nhâm Tí (1072), Lý Thánh Tông m?t ??t ng?t, tr? vì ???c 17 n?m, th? 50 tu?i.

♦ Lý Nhân Tông (1072-1127):

Niên hi?u:
- Thái Ninh (1072-1075);
- Anh Võ Chiêu Th?ng (1076-1084);
- Quang H?u (1085-1091);
- H?i Phong (1092-1100);
- Long Phù (1101-1109);
- H? T??ng Ð?i Khánh (1110-1119);
- Thiên Phù Du? Võ (1120-1126);
- Thiên Phù Khánh Th? (1127).

Vua Lý Thánh Tông sinh ???c Thái t? Càn Ð?c, con Nguyên phi ? Lan. Thánh Tông m?t, Càn Ð?c m?i 7 tu?i lên n?i ngôi l?y hi?u là Lý Nhân Tông.

Vua Nhân Tông còn nh? nh?ng nh? có Thái phi ? Lan làm nhi?p chính, l?i thêm Thái s? Lý Ð?o Thành và Ph? qu?c Thái uý Lý Th??ng Ki?t, nh?ng kh?i óc l?n th?i ?y giúp s?c, nên n??c Ð?i Vi?t tr? nên hùng m?nh.

V? ??i n?i, Vua Nhân Tông cho ??p ?ê C? Xá, kh?i ??u vi?c ??p ?ê ng?n l? ? n??c ta, nh?m gi? cho kinh thành kh?i ng?p l?t.

N?m ?t Mão (1075) vua m? khoá thi tam tr??ng, còn g?i là Minh Kinh bác h?c ?? ch?n ng??i có tài v?n h?c vào làm quan. Khoa thi ?y ? khoa thi ??u tiên ? n??c ta ch?n 10 ng??i, th? khoa là Lê V?n Th?nh. V? sau, Lê V?n Th?nh làm ??n ch?c Thái s? (t? t??ng), t? rõ là ng??i có tài xu?t chúng. Cu?i ??i vua nghi ng? Lê V?n Th?nh làm ph?n, Th?nh b? ??y lên Thao Giang (Tam Nông, Phú Th?) và ?ã ch?t oan t?i ?ó.

N?m Bính Thìn (1076), vua cho l?p Qu?c T? Giám-tr??ng ??i h?c ??u tiên c?a n??c ta, ch?n nh?ng nhà nho gi?i vào d?y. Ð?n n?m Bính D?n (1086) m? khoa thi ch?n ng??i có tài v?n h?c vào Hàn lâm vi?n. Khóa ?y có M?c Hi?n Tích ?? ??u, ???c b? Hàn lâm h?c s?.

N?m K? T? (1089) vua Nhân Tông ??nh quan ch?, chia v?n võ 9 ph?m, quan ??i th?n có Thái S?, Thái Phó, Thái uý, Thi?u s?, Thi?u uý, ? d??i nh?ng b?c ?y, v? v?n ban có Th??ng th?, t? h?u Tham trí, T? h?u Gián ngh? ??i phu, Trung thu th? lang. V? võ ban có Ðô Th?ng, Nguyên Suý, T?ng qu?n khu m?t s?, khu m?t t? h?u s?, Kim ngô th??ng t??ng, Ð?i t??ng, Ðô t??ng, Ch? v? t??ng quân...

? các châu qu?n, v?n thì có tri ph?, tri châu; võ thì có Ch? l? tr?n, l? quan.

N?m Ðinh T? (1077), khi T?ng tri?u c? Quách Quý, Tri?u Ti?t ?em ??i binh sang xâm l??c V?i toàn quy?n ?i?u khi?n tri?u ?ình, Hoàng Thái h?u ? Lan và Ph? qu?c thái uý Lý Th??ng Ki?t ?ã huy ??ng ???c c? dân t?c vào tr?n, t?o cho th? n??c ? ??nh cao ngàn tr??ng ?è b?p quân thù. N??c Ð?i Vi?t ?ã ra kh?i cu?c chi?n tranh v?i hào quang chi?n th?ng quanh v??ng mi?n ?? b??c nhanh trên con ???ng c??ng th?nh, v?n hi?n.

Vua Lý NhânTông làm vua ??n n?m Ðinh Mùi (1127) thì m?t, tr? vì ???c 56 n?m, th? 63 tu?i.

♦ Nguyên Phi ? Lan:

Nói ??n tri?u Lý không th? không nói ??n ? Lan, m?t trong nh?ng danh nhân có tài tr? n??c c?a dân t?c. Trên th?t c?a ? Lan là Lê Th? Y?n, quê làng Th? L?i sau ??i thành siêu lo?i (Thu?n Thành, B?c Ninh) nay thu?c Gia Lâm, Hà N?i. Vì m? m?t t? lúc 12 tu?i, cha l?y v? k? nên thân ph?n ? Lan kh? nh? cô T?m trong chuy?n c? tích. S? ghi, ? Lan là cô t?m l? B?c, hay g?i ??n th? ? Lan ? D??ng Xá (Gia Lâm, Hà N?i) là ??n th? Bà T?m là vì th?.

N?m Nhâm Tu?t (1072), vua Lý Thánh Tông ??t ng?t qua ??i, tri?u Lý không tránh kh?i r?i ren. Nh?ng khi ? Lan tr? thành Hoàng thái h?u nhi?p chính và Lý Th??ng Ki?t n?m quy?n t? t??ng thì Ða? Vi?t l?i kh?i s?c, nhanh chóng th?nh c??ng. ? Lan ?ã thi hành nh?ng bi?n pháp d?ng n??c yên dân, khi?n cho th? n??c và s?c dân ?ã m?nh h?n lên. N?m Ðinh T? (1077), T?ng tri?u phát ??i b?nh sang xâm l??c. Ð? Lý Th??ng Ki?t r?nh tay lo vi?c tr?n m?c, Thái h?u ? Lan ?ã b? qua hi?m khích c?, ?i?u Lý Ð?o Thành t? Ngh? An v?, trao ch?c thái s? nh? c?, ?? cùng mình ?i?u khi?n tri?u ?ình huy ??ng s?c ng??i s?c c?a vào tr?n. Nh? v?y n??c Ð?i Vi?t ?ã làm nên chi?n th?ng hi?n hách. Quân gi?c hùng h? toan làm c? n??c Ð?i Vi?t ?ã ph?i cam ch?u th?t b?i, l?i th?i rút quân v? n??c.

Làm nên chi?n th?ng này, công Thái h?u ? Lan th?c l?n. Nh?ng trong ??i ? Lan không ph?i không có tì v?t. Sau khi vua Lý Thánh Tông qua ??i, Hoàng h?u Th??ng D??ng d?a vào th? l?c c?a Thái s? Lý Ð?o Thành, ?ã g?t ? Lan ra kh?i tri?u ?ình. Mãi 4 tháng sau, có Lý Th??ng Ki?t giúp s?c, ? Lan m?i tr? l?i n?m quy?n nhi?p chính. Bà ?ã b?t giam Hoàng h?u Th??ng D??ng cùng 72 cung n? vào lãnh cung, b? ?ói cho ??n ch?t. Vì t?i tr?ng ?y, s? sách phong ki?n ?ã xoá s?ch m?i công lao c?a bà ??i v?i dân n??c, mà quên m?t r?ng trong nghi?p làm chính tr?, ?ó là chuy?n th??ng th?y.

♦ Lý Th?n Tông (1128-1138):

Niên hi?u: Thiên Thu?n; Thiên Ch??ng B?o T? (1133-1137).
Vua Lý Nhân Tông không có con trai, l?p con c?a hoàng ?? Sùng Hi?n h?u D??ng Hoán lên làm Thái T?, nay k? v? ngôi Hoàng ?? t?c là vua Th?n Tông.

Th?n Tông v?a lên ngôi li?n ??i xá cho các tù ph?m và tr? l?i ru?ng ??t t?ch thu c?a quân dân ngày tr??c. Vua th?c hi?n chính sách ng? binh ?a nông, cho binh lính ??i phiên c? l?n l??t 6 tháng m?t l?n ???c v? làm ru?ng. Do v?y, s?n xu?t nông nghi?p phát tri?n. Dân no ?? nên gi?c giã c?ng ít. Th?n Tông làm vua ???c10 n?m, th? 23 tu?i.

♦ Lý Anh Tông (1138-1175):

Niên hi?u:
- Thiên Minh (1138-1139)
- Ð?i Ðinh (1140-1162)
- Chính Long B?o ?ng (1163-1173)
- Thiên C?m Chí B?o (1174-1175)

Vua Lý Th?n Tông có 2 con trai là Thiên L?c và Thiên T?. Th?n Tông m?t, tri?u ?ình tôn Thái t? Thiên T? lên làm vua, hi?u là Anh Tông.

Lý Anh Tông k? v? ngôi vua m?i có 3 tu?i. B?i v?y thái h?u Lê Th? c?m quy?n nhi?p chính. Lê Thái h?u l?i t? thông v?i Ð? Anh V?, cho nên m?i vi?c l?n nh? trong tri?u ??u n?m trong tay v? ??i th?n h? Ð? này c?. Ð? Anh V? ???c th? ra vào cung c?m, Th?y Anh V? l?ng quy?n, các quan V? Ðái, Nguy?n D??ng, Nguy?n Qu?c và D??ng T? Minh bàn m?u tr? kh?. Vi?c b?i l?, t?t c? b? Anh V? gi?t h?i. May thay tri?u ?ình lúc ?ó có nhi?u tôi gi?i nh? Tô Hi?n Thành, Hoàng Ngh?a Hi?n, Lý Công Tín nên tham v?ng c?a Ð? Anh V? ?ã b? ch?n l?i. Tô Hi?n Thành ch?ng nh?ng giúp vua ?ánh Ðông d?p B?c, gi? cho n??c ???c yên mà còn luy?n t?p quân lính, kén tr?n nh?ng ng??i tài gi?i cho làm t??ng, coi quân tr? dân. B?i v?y, n??c Ð?i Vi?t h?i ?y tr? nên hùng m?nh.

N?m Tân Mão và n?m Nhâm Thìn (1171-1172), vua d?y công ?i qua nh?ng vùng núi non hi?m tr?, quan sát sinh ho?t c?a dân r?i sai quan làm t?p b?n ?? n??c Ð?i Vi?t.

Khi bi?t mình s?c y?u, Vua phong cho Tô Hi?n Thành làm Thái phó Bình ch??ng quân qu?c tr?ng s? và gia phong t??c v??ng, ??ng th?i u? thác Thái t? là Long Cán cho Tô Hi?n Thành giúp d?y

Anh Tông m?t, tr? vì ???c 37 n?m, th? 40 tu?i, ??i niên hi?u 4 l?n.

♦ Lý Cao Tông (1176-1210):

Niên hi?u:
- Tr?nh Phù (1176-1185)
- Thiên T? Gia Thu? (1186-1201)
- Thiên Gia B?o H?u (1202-1204)
- Tr? Bình Long ?ng (1205-1210)

Vua Anh Tông m?t, Thái t? Long Cán ch?a ??y 3 tu?i. Bà Chiêu Linh thái h?u mu?n l?p con c? c?a mình tên là Long X??ng lên làm vua bèn ?em vàng b?c ?út lót cho v? Tô Hi?n Thành. Nh?ng Tô Hi?n Thành nh?t ??nh không nghe c? theo di chi?u l?p Long Cán, t?c vua Lý Cao Tông.

N?m M?u Thìn (1208), ? Ngh? An có Ph?m Du làm ph?n chiêu n?p b?n côn ?? ?i c??p phá c?a dân. Vua Cao Tông sai quan quân ?ánh ???c Ph?m Du, t?ch biên gia s?n, ??t phá nhà c?a c?a h?n. Ph?m Du cho ng??i v? kinh l?y vàng ?út lót các quan trong tri?u r?i vu cho B?nh Di làm vi?c hung b?o, gi?t h?i ng??i vô t?i. Tri?u ?ình cho Ph?m Du vào tri?u kêu oan. Nghe l?i Ph?m Du, vua Cao Tông tri?u B?nh Di h?i tri?u r?i b?t giam ngay. Hay tin, m?t b? t??ng c?a B?nh Di là Quách B?c ?em quân phá c?a thành vào c?u B?nh Di. Th?y bi?n Cao Tông v?i cho gi?t B?nh Di r?i ?em gia quy?n ch?y lên vùng Tam Nông (Phú Th?). Thái t? S?n thì ch?y v? H?i ?p (Làng L?u Xá, H?ng Hà, Thái Bình). Quách B?c ?em xác B?nh Di mai táng r?i vào ?i?n tôn Hoàng t? Th?m lên làm vua.

Thái t? S?n ch?y v? H?i ?p vào ? nhà Tr?n Lý làm ngh? ?ánh cá. Th?y con gái Tr?n Lý là Tr?n Th? Dung kho? m?nh, xinh ??p bèn l?y làm v? và phong cho Tr?n Lý t??c Minh T?, Tông Trung T?, c?u Tr?n Th? Dung ch?c Ði?n ti?n ch? huy s?.

Anh em h? Tr?n m? quân giúp Thái t? S?n thu ph?c kinh thành r?i lên vùng Tam Nông, r??c Cao Tông v? kinh ???c 1 n?m thì m?t (1210) tr? vì ???c 35 n?m, th? 38 tu?i, ??i niên hi?u 4 l?n, th? ? ??n Ðô.

♦ Lý Hu? Tông:

Niên hi?u: Ki?n Gia.
Thái t? S?n là con tr??ng c?a vua Cao Tông, sinh n?m Giáp D?n (1194) khi vua Cao Tông m?t Thái t? S?n lên n?i ngôi l?y hi?u là Hu? Tông r?i sai quan quân ?i ?ón Tr?n Th? Dung v? phong làm Nguyên Phi. Lúc ?y Tr?n Lý ?ã b? quân c??p gi?t, con th? là Tr?n T? Khánh n?m binh quy?n, Hu? Tông bèn phong cho T? Khánh làm Ch??ng Tín h?u và Tô Trung T? làm Thái uý Thu?n L?u Bá.

V?n không ?a Nguyên phi Tr?n Th? Dung, l?i th?y h? Tr?n n?m gi? binh quy?n. Ðàm Thái h?u, m? vua Hu? Tông ra m?t h?t h?i Th? Dung. Tr?n T? Khánh th?y em mình b? ??i x? t? b?c li?n ?em quân v? Kinh s? xin vua r??c Th? Dung ?i, Lý Hu? Tông nghi Tr?n T? ng? n?. T? Khánh th?y v?n thân ??n quân môn xin l?i và v?n xin r??c ?i. Hu? Tông càng nghi, v?i cùng v?i Ðàm Thái h?u ch?y lên L?ng Châu (L?ng S?n). T? Thái h?u v? Bình H?p, Ðàm Thái h?u cho r?ng h? Tr?n mu?n làm ph?n, th??ng ch? m?t Tr?n Th? Dung x? v? và xui Hu? Tông b? Th? Dung, nh?ng vì mê ??m Th? Dung xinh ??p b?i ph?n, vua không nghe. Ðàm Thái h?u m?y l?n b? thu?c ??c toan gi?t Th? Dung, nh?ng vua ??u c?n ???c. Th??ng ??n b?a vua ?n m?t n?a, m?t n?a dành cho ng??i ??p và ngày ?êm gi? luôn bên mình không cho ?i ?âu. V? sau, Thái h?u làm d? quá, Hu? Tông ?ang ?êm mang Tr?n Th? Dung tr?n ??n nhà T??ng quân Lê M?ch và cho ?òi Tr?n T? Khánh ??n ch?u. T? Khánh ?em quân ??n h? giá Vua v? kinh. Hu? Tông phong cho Tr?n Th? Dung làm Hoàng H?u, Tr?n T? Khánh làm Ph? chính và ng??i c?a T? Khánh là Tr?n Th?a làm N?i th? phán th?.

Tháng ch?p n?m Quý Mùi (1223), Tr?n T? Khánh m?t, vua Hu? Tông cho Tr?n Th?a làm Ph? Qu?c thái uý, và n?m sau, giao cho em h? Hoàng h?u là Tr?n Th? Ð? làm Ði?n ti?n ch? huy, T? ?ó, m?i vi?c trong Tri?u ??u do v? t??ng tr? Tr?n Th? Ð? ??nh ?o?t.

Vua Hu? Tông v? cu?i ??i th??ng r??u chè say kh??t ng? c? ngày, không quan tâm ??n vi?c tri?u chính. Vua không có con trai. Hoàng h?u Tr?n Th? ch? sinh ???c hai công chúa. Ng??i ch? là Thu?n Thiên công chúa ?ã g? cho Ph?ng Ki?u V??ng Tr?n Li?u, con c? c?a Tr?n Th?a. Ng??i em là Chiêu Thánh công chúa tên là Ph?t Kim, m?i 7 tu?i, ???c l?p làm Thái T?.

Tháng 10 n?m Giáp Thân (1224), Lý Hu? Tông truy?n ngôi cho Chiêu Thánh công chúa r?i vào ? chùa Chân Giáo sau m?t ? ?ó. Hu? Tông tr? vì ???c 14 n?m.

♦ Lý Chiêu Hoàng(1225):
Niên hi?u: Thiên Ch??ng H?u Ð?o.
Chiêu Thánh công chúa còn có tên là Ph?t Kim, sinh vào tháng 9 n?m M?u D?n (1218).

Chiêu Thánh công chúa lên ngôi n?m Giáp Thân (1224), t?c là Lý Chiêu Hoàng. Vua còn nh? lên quy?n binh ? c? Tr?n Th? Ð?. Tr?n Th? Ð? ??a các cháu vào cung c?m gi? các ch?c v? l?n nh?.

 

Nhà Tr?n

Nhà Tr?n tr? vì ??t n??c ta ???c 175 n?m (1225 - 1400), qua 12 ??i vua, bao g?m:

- Tr?n Thái Tông (1225-1258)
- Tr?n Thánh Tông (1258-1278)
- Tr?n Nhân Tông (1279-1293)
- Tr?n Anh Tông (1293-1314)
- Tr?n Minh Tông (1314-1329)
- Tr?n Hi?n Tông (1329-1341)
- Tr?n D? Tông (1341-1369)
- Tr?n Ngh? Tông (1370-1372)
- Tr?n Du? Tông (1372-1377)
- Tr?n Ph? Ð? (1377-1388)
- Tr?n Thu?n Tông (1388-1398)
- Tr?n Thi?u Ð? (1398-1400)

Nhà H?


Nhà H? t?n t?i trong 7 n?m (1400-1407) v?i 2 ??i vua:
- H? Quý Ly (1400).
- H? Hán Th??ng (1401-1407).

♦ H? Quý Ly:

Niên hi?u: Thánh Nguyên.
Vào cu?i th? k? 14, ??t n??c ? trong tình tr?ng r?i ren. Tri?u Tr?n ?ã tr? nên ru?ng nát, b? lung lay t?n g?c. Nhân hoàn c?nh ?ó, H? Quý Ly, m?t quý t?c có vây cánh và thanh th? trong tri?u ?ã l?n át d?n quy?n l?c nhà Tr?n r?i ??n n?m 1400, ph? tru?t h?n vua Tr?n l?p ra m?t v??ng tri?u m?i - Tri?u H?.

H? Quý Ly dòng dõi ng??i Chi?t Giang, Trung Qu?c. T? ??i Ng? Quý sang Vi?t Nam s?ng ? Qu?nh L?u (Ngh? An), sau chuy?n ra Thanh Hoá.

H? Quý Ly tham d? vào chính s? nhà Tr?n kho?ng 28 n?m, sau khi b?c vua Tr?n r?i ?ô t? Th?ng Long vào Thanh Hoá và gi?t hàng lo?t qu?n th?n trung thành v?i nhà Tr?n, tháng 2 n?m Canh Thìn (1400) Quý Ly tru?t ngôi c?a Tr?n Thi?u Ð?, t? lên làm vua l?y qu?c hi?u là Ð?i Ngu. Quý Ly làm vua ch?a ???c m?t n?m, b?t ch??c t?c nhà Tr?n, nh??ng ngôi cho con th? H? Hán Th??ng r?i làm Thái Th??ng hoàng, cùng coi vi?c n??c.

Trong kho?ng 35 n?m n?m quy?n chính ? tri?u Tr?n và tri?u H?, Quý Ly ?ã t?ng b??c ti?n hành m?t cu?c c?i cách r?ng l?n v? m?i m?t. V? m?t hành chính, Quý Ly ??i các l? xa làm tr?n, ??t thêm các ch?c An ph? phó s?, Tr?n ph? phó s? cùng các ch?c phó khác ? các châu huy?n. ? các l? thì ??t các ch?c quan l?n nh? Ðô h?, Ðô th?ng, Thái thú qu?n c? vi?c quân s? và dân s?. Quý Ly còn ??t ch?c Liêm Phóng S? t?i m?i l? ?? dò xét tình hình quân dân.

V? m?t kinh t?, c?i cách quan tr?ng nh?t c?a H? Quý Ly là phép h?n ?i?n, h?n nô, phát hành ti?n gi?y, và ??i m?i ch? ?? thu? khoá. Ðó là nh?ng c?i cách ti?n b? nh?m t??c gi?m th? l?c c?a b?n quý t?c Tr?n, gi?i quy?t tình tr?ng ki?t qu? tài chính c?a tri?u ?ình. Theo phép h?n ?i?n tr? Ð?i V??ng và tr??ng công chúa, m?i ch? ??t ch? ???c gi? 10 n?m tr? xu?ng, s? sách ph?i sung công, ngh?a là khôi ph?c ch? ?? s? h?u nhà n??c v? ru?ng ??t. Ai có t?i ???c phép l?y ru?ng mà chu?c t?i.

V? v?n hoá xã h?i, H? Quý Ly ph?n ??i h?c sáo r?ng, nh?m m?t h?c v?t l?i nói c?a c? nhân ?? xét vi?c tr??c m?t. N?m Nhâm Thân (1392), Quý Ly so?n sách "Minh Ð?o" g?m 14 thiên ??a ra nh?ng ki?n gi?i xác ?áng v? Kh?ng T? và nh?ng nghi v?n có c?n c? v? sách "Lu?n ng?", m?t trong nh?ng tác ph?m kinh ?i?n c?a nho gia.

H? Quý Ly c?ng có hoài bão xây d?ng m?t n?n v?n hoá dân t?c. Ông tr?ng d?ng ch? Nôm, d?ch Kinh Thi ra nôm ?? d?y h?u phi và cung n?. Ông còn quan tâm ??n vi?c m? thêm tr??ng h?c ? các l? ph? S?n Nam, Kinh B?c, H?i Ðông và ??nh l?i phép thi cho có quy c?.

V? m?t xã h?i, H? Quý Ly m? "Qu?ng T? Th?" m?t lo?i b?nh vi?n công, ch?a b?nh b?ng châm c?u và l?p m?t kho bán thóc r? cho ng??i nghèo. Vi?c ông cho ban hành cân, th??c, ??u, nh?ng ?? th?ng nh?t ?o l??ng c?ng làm t?ng thêm giá tr? v?n minh c?a ??i s?ng xã h?i.

H? Quý Ly ?ã th?c hi?n nh?ng cu?c c?i cách ?y v?i m?t quy?t tâm cao, m?t tài n?ng xu?t chúng và m?t b?n l?nh phi th??ng. Và dù nh?ng c?i cách ?ó có ý ngh?a tích c?c, nh?ng nhìn chung toàn b? ch?a ?áp ?ng yêu c?u phát tri?n c?a xã h?i và nh?ng ?òi h?i c?p thi?t c?a dân t?c. Chính sách c?i cách c?a nhà H? có h?n ch? b?t th? l?c c?a h? Tr?n nh?ng l?i làm l?i ích riêng cho h? H?, nhi?u h?n là l?i ích qu?c gia. Vì v?y ông ?ã th?t b?i. Cái mà ông làm ra không b?ng nh?ng bài h?c ông ?? l?i. Bài h?c l?n nh?t, d?n ??n th?t b?i c?a ông là ?? m?t lòng dân. Quý Ly ?ã ti?n hành c?i cách và ?o?t chính quy?n b?ng b?o l?c tàn b?o. Trong cu?c tàn sát các tôn th?t nhà Tr?n và nh?ng ng??i không ?n cánh, Quý Ly ?ã gi?t m?t lúc 370 ng??i, gián ti?p và tr?c ti?p gi?t nhi?u và còn ti?p t?c tàn sát trong nhi?u n?m sau, làm cho ng??i quen bi?t nhau "Ch? nhìn nhau b?ng m?t, không dám nói chuy?n v?i nhau b?ng l?i". Ng??i ???ng th?i cho Quý Ly là "gian gi?o". M?t tri?u vua nh? v?y th?t khó ??ng v?ng.

♦ H? Hán Th??ng (1401-1407):

Niên hi?u:
- Thi?u Thành (1401-1402);
- Khai Ð?i (1403-1407).
N?m ?t D?u (1405) sau nh?ng n?m tháng ngo?i giao m?m m?ng ch?u lép v? không k?t qu?, cha con H? Quý Ly ph?i ??ng tr??c th? thách hi?m nghèo: ??i phó v?i cu?c xâm l??c c?a nhà Minh. H? Quý Ly giao cho con c? là H? Nguyên Tr?ng ch? huy ??p thành Ða Bang, l?y g? ?óng c?c ? sông B?ch H?c (Vi?t Trì) và ??a quân ?óng gi? các n?i. Nh?ng ?úng nh? H? Nguyên Tr?ng nói "Th?n không ng?i ?ánh, ch? s? lòng dân có theo hay không theo mà thôi". Chính vì h? H? không ???c lòng dân nên khi Tr??ng Ph? và M?c Th?ch ?em 20 v?n b? binh, k? binh và hàng ch?c v?n phu d?ch sang xâm l??c n??c ta, tri?u H? ?ã th?t b?i.

Tr??c các m?i ti?n quân c?a Ð?ch, ??i quân nhà H? có ch?n ?ánh ? m?t vài n?i r?i rút v? gi? phòng tuy?n Nam sông H?ng. Quân Minh th?a c? h?i ?ã t?p trung binh l?c v??t sông H?ng ?ánh chi?m Ða Bang. Cu?i n?m Bính Tu?t (20/01/1407) thành Ða Bang th?t th?, tuy?n phòng ng? c?a quân nhà H? c?ng tan v? nhanh chóng. T? Ða Bang ngày 22/01/1407, quân ??ch tràn xu?ng chi?m kinh thành Th?ng Long. Quân nhà H? m?t l?n n?a rút lui xu?ng mi?n h? l?u sông H?ng. Và sau m?t vài tr?n ph?n công th?t b?i H? Quý Ly và H? Hán Th??ng ?em theo b? thu?c h? ch?y ra bi?n r?i vào Thanh Hoá.

Ð?n L?i Giang (Mã Giang) quân Minh ?u?i k?p, quân H? l?i m?t phen tan tác. Quân Minh ti?p t?c ?u?i theo, ??n K? La (K? Anh, Hà T?nh) cha con H? Quý Ly ??u b? b?t. Lúc ?ó là tháng 6 n?m Ðinh H?i (1407).

Nhà H? làm vua t? n?m Canh Thìn (1400) ??n n?m Ðinh H?i (1407), ???c tr?n 7 n?m thì s?p ??. N??c ta l?i n?m trong vòng ?ô h? nhà Minh.

♦ H? Nguyên Tr?ng:
H? Nguyên Tr?ng, con c? c?a H? Quý Ly không ch? là v? t??ng tài mà còn là m?t công trình s? l?i l?c, ???c coi là ông t? c?a ngh? ?úc súng th?n công Vi?t Nam. Vi?c ông l?p m?t phòng tuy?n ch?ng gi?c b?t ??u c? ?i?m then ch?t Ða Bang (Ba Vì) kéo dài theo b? nam sông Ðà, sông H?ng cho ??n sông Ninh (Nam Hà) r?i l?i ti?p t?c theo b? sông Lu?c, sông Thái Bình ??n Bình Than dài trên 400 km, ?ã t? rõ ông là m?t nhà quân s? ki?t xu?t, H? Nguyên Tr?ng c?ng sáng t?o ra cách ?ánh ??c ?áo: ông cho ?úc nhi?u dây xích l?n ch?ng qua nh?ng khúc sông hi?m tr?, k?t h?p v?i quân mai ph?c trang b? nh?ng ho? l?c m?nh, t?ng khi?n cho thu? binh gi?c nhi?u phen khi?p ??m. Tuy v?y, nói ??n H? Nguyên Tr?ng ng??i ta th??ng nh?c ??n công sáng ch? ra súng "th?n c? " c?a ông.

Th?i ?y, do yêu c?u ch?ng gi?c ngo?i xâm, mu?n có nhi?u súng trang b? cho thành trì và các h?m ??i, H? Nguyên Tr?ng ?ã ph?i g?p t? ch?c nh?ng x??ng ?úc l?n. Nh? thông minh tuy?t v?i và kh? n?ng suy ngh? phi th??ng, H? Nguyên Tr?ng ?ã ?úc k? nh?ng kinh nghi?m c? truy?n, trên c? s? ?ó, phát minh, sáng ch? ra nhi?u lo?i súng có s?c công phá s?m sét. T? vi?c c?i ti?n súng, ch? thu?c súng, hi?u rõ s?c n? c?a thu?c ??n, Nguyên Tr?ng phát minh ra ph??ng pháp ?úc súng m?i g?i là súng "Th?n c?". Súng Th?n C? c?a Nguyên Tr?ng có ??y ?? các b? ph?n c? b?n c?a lo?i súng th?n công ? nh?ng th? k? sau này. Nòng súng là m?t ?ng ?úc b?ng s?t ho?c b?ng ??ng. Phía ?uôi súng ???c ?úc kín có b? ph?n ngòi cháy ? ch? nh?i thu?c n?. Ð?n pháo là m?i tên b?ng s?t l?n. Khi b?n ng??i ta nh?i thu?c súng phía ?áy r?i ??t m?i tên vào gi?a và nh?i lo?i ??n ghém b?ng s?t và chì. Súng "Th?n c?" có nhi?u lo?i: lo?i nh? dùng cho b? binh b?n xa áng ch?ng 700 mét, H? Nguyên Tr?ng ??c bi?t cho ch? t?o nhi?u lo?i th?n c? l?n g?i là "th?n c? pháo". Th?n c? pháo th?c ch?t là súng th?n công c? l?n ???c ??t c? ??nh trên thành ho?c trên xe kéo c? ??ng. Quân Minh bao phen kinh hoàng v? lo?i súng này mà không hi?u n?i. Nh?ng cu?c kháng chi?n c?a H? th?t b?i vì không ???c dân ?ng h?. Trong lúc gi?c gi??ng cao c? "phù Tr?n di?t H?". Gi?c Minh b?t ???c nhi?u súng "Th?n C?", b?t ???c c? nhà sáng ch? ra nó. Trong "Vân Ðài lo?i ng?", Lê Quý Ðôn nh?c ??n tình ti?t: "quân Minh khi làm l? t? súng ??u ph?i t? Tr?ng".

N?u nh? l?i r?ng vào th?i H? Nguyên Tr?ng, th? gi?i còn ?ang thai nghén v? súng ??i bác thì chúng ta càng t? hào v? nh?ng sáng ch? c?a ông.

Th?i H?u Tr?n

Nhà H?u Tr?n tr? vì ??t n??c ta ???c 7 n?m (1407-1413), tr?i qua 2 ??i vua, bao g?m:
- Gi?n ??nh ?? (1407-1409)
- Trùng Quang Ð?(1409 - 1413)

♦ Gi?n Ð?nh Ð? (1407-1409):

Niên hi?u: H?ng Khánh.
Tr??ng Ph? b?t ???c cha con H? Quý Ly ?em v? Kinh L?ng. Quý Ly b? giam c?m m?t th?i gian r?i ??y ?i làm lính ? Qu?ng Tây, còn con cháu và t??ng s? thì ???c tha, nh?ng ph?i ? l?i ??t Trung Qu?c. Vua Minh còn truy?n l?nh cho Tr??ng Ph? b?t thêm nh?ng ng??i có tài v?n võ, gi?i toán pháp, th?y ??, th?y bói, th?y thu?c, k? c? nh?ng l?c ?i?n m?t m?i khôi ngô, gân gu?c kho? m?nh c?a Ð?i Vi?t ??a sang Kim L?ng ban th??ng ph?m hàm và s? d?ng h?. Nh? v?y chân t??ng xâm l??c c?a vua quân nhà Minh ?ã ???c ph?i bày. Chúng ch??ng c? "Phù Tr?n di?t H?" ch? là m?t chiêu bài, m?t th? ?o?n xâm l??c. K?t thúc màn k?ch này, nhà Minh gi? treo b?ng g?i con cháu nhà Tr?n (nh?m b?t gi?t h?) .

Ngay khi ?y nhà Minh chia n??c ta làm 17 ph?, 5 châu b? nhi?m quan cai tr?.

Th?i gian này có Gi?n Ð?nh v??ng Tr?n Qu?, con th? vua Tr?n Ngh? Tông ch?y gi?c ??n vùng Yên M? (Ninh Bình) t?p h?p b? h? x?ng là Gi?n Ð?nh hoàng ?? d?y binh ch?ng l?i nhà Minh, khôi ph?c tri?u Tr?n. Nh?ng vì quân Tr?n m?i tuy?n m? ch?a k?p qua tr?n m?c nên b? quân Minh ?ánh thua, ph?i ch?y vào Ngh? An. May nh? có Ð?ng T?t, quan nhà Tr?n c? ?ã ra hàng Nhà Minh ?ang làm chi châu ? Hoá Châu ?em quân ra Ngh? An giúp s?c. R?i Nguy?n C?nh Chân, Tr?n Nguy?t H?, nh?ng t??ng gi?i, cùng ?em quân theo phò Gi?n Ð?nh Ð?. Ð?a bàn c?a vua Tr?n ???c m? r?ng t? Ngh? An tr? vào. T? ?ây, tháng Ch?p n?m M?u Tý (1408) Gi?n Ð?nh Ð? h?i t?t c? quân Thu?n Hoá, Tân Bình, Ngh? An, Di?n Châu, Thanh Hoá ti?n ?ánh Ðông Ðô. Ð?n Ninh Bình, các qu?n thu?c và hào ki?t, các n?i theo v? r?t ?ông.

Hay tin ?y M?c Th?nh ?em 4 v?n quân t? Vân Nam sang ph?i h?p v?i quân Ð? Tr??ng là L? Ngh? quy?t m?t phen s?ng mái. Quân Minh ??n b?n Bô Cô thì g?p quân Tr?n. M?t tr?n ?ánh ác li?t ?ã x?y ra. Vua Gi?n Ð?nh t? c?m tr?ng thúc quân, t??ng s? nhà Tr?n t? xung h?u ??t, phá ???c quân Minh, chém ???c L? Nghi, ?u?i M?c Th?nh ??n thành C? L?ng (Ý Yên, Nam Hà). Vua Gi?n Ð?nh mu?n th?a th?ng ?ánh tràn ra l?y Ðông Quan (Ðông Ðô), nh?ng t??ng Ð?ng T?t và Nguy?n C?nh Chân ng?n l?i, mu?n quân các l? v? h?i ?? m?i có th? ?è b?p ???c gi?c. Vua Gi?n Ð?nh không nghe là ph?i l?i nghe l?i gièm pha nên ?em Ð?ng T?t và Nguy?n C?nh Chân gi?t ?i. Quân Tr?n th?y vua gi?t nh?ng ng??i có công, chán n?n, nhi?u ng??i b? tr?n. Con Ð?ng T?t là Ð?ng Dung, con c?a Nguy?n C?nh Chân là Nguy?n C?nh D?, th?y thân ph? b? gi?t ??u b? vua Gi?n Ð?nh, ?em quân v? Thanh Hoá r??c Tr?n Quý Khoáng vào La S?n (Hà T?nh), tôn lên làm vua hi?u là Trùng Quang.

♦ Trùng Quang Ð? (1409 - 1413):

Niên hi?u: Trùng Quang.
Ngay sau khi ???c tôn lên làm vua, Tr?n Quý Khoáng sai t??ng là Nguy?n Suý ra ?ánh, b?t ???c Gi?n Ð?nh ?em v? Ngh? An, Quý Khoáng tôn Gi?n Ð?nh lên làm Thái th??ng hoàng cùng lo vi?c khôi ph?c c? nghi?p h? Tr?n.

Lúc này vua Minh th?y M?c Th?nh b?i tr?n li?n sai Tr??ng Ph? và V??ng H?u ?em ??i binh sang c?u vi?n. Quân Tr?n do Th??ng Hoàng Gi?n Ð?nh ?óng ? H? H?ng (Ninh Giang), vua Trùng Quang ?óng ? Bình Than lo vi?c ch?ng gi?c. Tr??ng Ph? ti?n ?ánh, Gi?n Ð?nh ch?ng không n?i, ?em binh thuy?n ch?y ??n M? L??ng (Nho Quan, Ninh Bình) thì b? b?t, gi?i v? Kim L?ng. Cánh quân c?a Trùng Quang c?ng b? thua ph?i b? Bình Than ch?y vào Ngh? An, Tr??ng Ph? ?ánh Ngh? An, Trùng Quang ph?i ch?y vào Hoá Châu. Vua Trùng Quang sai Nguy?n Bi?u ra m?t Tr??ng Ph? xin c?u phong. Tr??ng Ph? li?n b?t Nguy?n Bi?u.

N?m Quý T? (1413) khi quân Tr??ng Ph? ??n Ngh? An, cha con Thái phó nhà H?u Tr?n là Ph?n Quý H?u và Ph?n Quý Liên xin ra hàng, ti?t l? t?t c? n?i tình và n?i ?n n?p c?a vua Tr?n. B?i v?y Tr??ng Ph? quy?t ??nh ti?n vào Hoá Châu m?c M?c Th?nh can ng?n. Tháng chín n?m ?y, quân Tr??ng Ph? vào ??n Thu?n Hoá. Quân Tr?n do Ð?ng Dung ch? huy ?ã vào ???c thuy?n c?a Tr??ng Ph? toan b?t s?ng h?n. Nh?ng do không bi?t m?t, nên Tr??ng Ph? k?p nh?y xu?ng sông, l?y thuy?n con ch?y thoát, sau ??y bi?t quân Tr?n r?t ít, Tr??ng Ph? huy ??ng l?c l??ng l?n ti?n ?ánh. Ð?ng Dung không ch?ng n?i ph?i b? ch?y. T? sau tr?n thua ?y, Vua Trùng Quang và các t??ng Tr?n ph?i ?n n?p trong r?ng và ??u b? b?t gi?i v? Trung Qu?c. Gi?a ???ng vua Trùng Quang Tr?n Quý Khoáng và t??ng Ð?ng Dung nh?y xu?ng bi?n t? t?.

 

Th?i k? thu?c Minh (1414 - 1417) và Các cu?c kh?i ngh?a


N?u tính t? n?m Bính Tu?t (1407), t? khi quân Minh b?t ???c cha con H? Quý Ly gi?i v? Kinh L?ng cho ??n khi cu?c kh?i ngh?a Lam S?n hoàn toàn th?ng l?i n?m M?u Thân (1428), n??c ta b? gi?c Minh chi?m ?óng trong 20 n?m.

Trong th?c t?, ách ?ô h? c?a nhà Minh ch? ???c yên ?n trong kho?ng 4 n?m (1414-1417). B?i vì, sau th?t b?i c?a nhà H?, nhân dân Ð?i Vi?t quy t? d??i ng?n c? c?a các cu?c n?i d?y ??u x?ng ?? nên s? g?i ?ó là H?u Tr?n (1407-1417). Nh?ng sau các cu?c ?ánh d?p b?ng quân s?, tháng 4 n?m Giáp Ng? (1414). T?ng binh Tr??ng Ph?, M?c Th?nh và Th? Lang binh b? nhà Minh là Tr?n Hi?p b?t ???c Trùng Quang Ð?, Nguy?n Suý, Ð?ng Dung gi?i v? b?c, trên ???ng ?i, vua, tôi nhà H?u Tr?n ?ã nh?y xu?ng bi?n t? t? ?? t? rõ khí phách, thì nhà H?u Tr?n ch?m d?t t? ?ây, Qu?c th?ng thu?c v? nhà Minh. S? g?i ?ây là k? thu?c Minh

Tháng 8 n?m ?ó (1414) M?c Th?nh, Tr??ng Ph?, Tr?n Hi?p v? n??c, vi?c cai tr? ???c giao cho viên quan v?n là Hoàng Phúc. Hoàng Phúc có h?c v?n cao, tính tình ?i?m ??m, vì v?y, h?n ?ã th?c hi?n m?t chính sách cai tr? khéo léo, m?m m?ng nh?ng vô cùng thâm ??c.

Ngoài vi?c bóc l?t v? kinh t?, ?àn áp v? quân c? nh? Tr??ng Ph?, M?c Th?nh v?n làm, Hoàng Phúc còn dùng chính sách v?n hoá ?? ??ng hoá dân Vi?t.

N?m ???c quy?n cai tr? ???c g?n m?t tháng, tháng 9 n?m ?ó (1414), Hoàng Phúc các ph? huy?n, châu d?ng v?n mi?u, l?p ?àn t? l? hàng n?m th? xã t?c Phong Vân, S?n Xuyên và các th?n theo phong t?c Trung Hoa. H?n còn ??t ra lu?t c?m trai gái n??c Vi?t c?t tóc ng?n. Ph? n? ph?i m?c qu?n dài áo ng?n theo phong t?c ph??ng B?c, c?ng tháng 10 n?m ?y, theo l?i bàn c?a Tham ngh? Bành Ð?o T??ng, Hoàng Phúc ?ã cho m? tr??ng h?c ti?ng Trung Hoa và ra s?c lôi kéo mua chu?c s? phu, th?y thu?c, t?ng ??o ?? ph?c v? n?n ?ô h?.

N?m ?t Mùi (1415) Hoàng Phúc c?p l? phí, cho ng??i ?i theo ph?c d?ch và b?t các quan cai tr? các ??a ph??ng ph?i ?ón ti?p long tr?ng nh?ng ng??i Vi?t sang Kim L?ng phong ch?c t??c ?? v? n??c làm vi?c cho chính quy?n ?ô h?

Ngoài vi?c ?ào t?o và mua chu?c các quan ch?c, Hoàng Phúc còn th?c hi?n âm m?u thiêu hu? nh?ng bi ký c?a nh?ng ng??i Vi?t t? tr??c ?? l?i, m?t s? có giá tr? l?n chúng ??a v? B?c. Hàng n?m nhà Minh còn b?t các ??a ph??ng Ð?i Vi?t ph?i c?ng n?p nh?ng nho sinh tr?, nh?ng th? th? công lành ngh? ?? ??a v? Kim L?ng, hòng hu? di?t dân t?c Ð?i Vi?t.

M?c dù v?y b?n cai tr? v?n không th? ??ng hoá ???c nhân dân Ð?i Vi?t. M?t s? quan l?i ph?n ??ng quay l?i ?àn áp dân chúng, bóc l?t nhân dân ??n th?m t? nh?ng c?ng không ít nh?ng s? phu yêu n??c v?n ng?m ng?m ho?t ??ng ch?ng gi?c. Chính vì v?y mà trong th?i gian gi?c Minh xâm l??c, có r?t nhi?u cu?c kh?i ngh?a ?ã n? ra.

♦ Phong trào ngh?a binh "áo ??":

Phong trào này xu?t hi?n ? Thái Nguyên vào n?m Canh D?n (1410). Ngh?a quân th??ng m?c áo ?? và chi?n ??u r?t d?ng c?m.

T? Thái Nguyên phong trào "áo ??" lan r?t nhanh kh?p vùng Vi?t B?c, Tây B?c vào ??n mi?n núi Thanh Ngh? (ngày nay). Nh?ng ??i ngh?a binh "áo ?? " ?ã gây cho ??ch nhi?u thi?t h?i làm cho chúng không th? ??t ???c chính quy?n trên mi?n núi r?ng n??c ta.

♦ Kh?i ngh?a Lam S?n:

??n ??u n?m M?u Tu?t (1418) Lê L?i cùng v?i nh?ng ng??i ??ng chí, chính th?c d?ng c? kh?i ngh?a ? Lam S?n kêu g?i ng??i h??ng ?ng ?ánh gi?c c?u n??c.

Ð? h??ng ?ng cu?c kh?i ngh?a Lam S?n t? n?m 1419-1420 ?ã có nhi?u cu?c d?y binh nh? song ?i?n hình có 2 cu?c n?i d?y ?áng l?u ý, ?ó là cu?c n?i d?y do nhà s? Ph?m Ng?c ? chùa Ð? S?n lãnh ??o và cu?c n?i d?y c?a nô t? và dân nghèo vùng ven bi?n Ðông- B?c khi?n cho quân gi?c ? ??n Bình Than, thành X??ng Giang ph?i nhi?u phen kh?n ??n.

Các cu?c n?i d?y trên tuy ng?n ng?i song c?ng góp ph?n không nh? cùng v?i kh?i ngh?a Lam S?n ch?m d?t 20 n?m ?ô h? c?a gi?c Minh trên ??t n??c ta.

Th?i Lê S? 


Th?i Lê S? tr? vì ??t n??c ta trong vòng 100 n?m (1428-1527), tr?i qua 10 ??i vua, bao g?m:

- Lê Thái T? (1428-1433)
- Lê Thái Tông (1434-1442)
- Lê Nhân Tông (1443-1459)
- Lê Thánh Tông (1460-1497)
- Lê Hi?n Tông (1497-1504)
- Lê Túc Tông (1504)
- Lê Uy M?c (1505-1509)
- Lê T??ng D?c (1510-1516)
- Lê Chiêu Tông (1516-1522)
- Lê Cung Hoàng (1522-1527)

 

♦ Lê Thái T? (1428-1433):

Niên hi?u: Thu?n Thiên.

Ông t? d?ng nghi?p ??u tiên c?a h? Lê ? Lam S?n -Thanh Hoá là Lê H?i. V?n là m?t ng??i ch?t phác, hi?n h?u, ít nói nh?ng c? l?i là ng??i hi?u bi?t sâu xa "có th? ?oán bi?t s? vi?c t? lúc còn ch?a hình thành". Ng??i cha sinh ra Lê L?i huý là Khoáng, là ng??i có chí khí và hào hi?p, th??ng nuôi d??ng tân khách, th??ng yêu dân chúng, chu c?p ng??i nghèo, giúp ng??i ho?n n?n khó kh?n, vì th? c? vùng ??u kính ph?c c?.

Lê L?i sinh ngày 6 tháng 8 n?m ?t S?u (10 tháng 9 n?m 1385) là con trai th? 3 và c?ng là con út trong nhà. Ngay t? khi còn r?t tr?. Lê L?i ?ã t? ra là ng??i thông minh d?ng l??c, ??c ?? h?n ng??i.

Mùa xuân n?m M?u Tu?t (1418), Lê L?i cùng v?i nh?ng ng??i ??ng chí chính th?c d?ng c? kh?i ngh?a ? Lam S?n x?ng là Bình Ð?nh V??ng, truy?n h?ch ?i kh?p n??c kêu g?i nhân dân ??ng lòng ??ng d??i c? kh?i ngh?a ?ánh gi?c c?u n??c v?i l?c l??ng ban ??u không quá 2000 ng??i, "c?m ?n thì s?m t?i không ???c hai b?a, áo m?c thì ?ông hè ch? có m?t manh, khí gi?i thì th?t tay không", ph?i ??i ??ch v?i m?t quân ??ch ?ông ??o có trang b? ??y ?? c?a gi?c, ngh?a quân nhi?u l?n b? vây kh?n có lúc l??ng c?n hàng tu?n Lê L?i ph?i cho gi?t c? voi chi?n và ng?a c?a chính mình ?? nuôi quân. B?ng l?i ?ánh "L?y ít ??ch nhi?u, c? vây thành và di?t vi?n b?ng nh?ng chi?n th?ng quy?t ??nh ? Chi L?ng-X??ng Giang, C?n Tr?m tiêu di?t hàng ch?c v?n vi?n binh gi?c, cu?i cùng quân ??i Lam S?n ?ã bu?c gi?c Minh trong các thành Ðông Quan, Tây Ðô, C? L?ng, Chí Linh ph?i ??u hàng".

Ngày 10 tháng ch?p n?m Ðinh Mùi (1427), t?i m?t ??a ?i?m ? g?n thành Ðông Quan, V??ng Thông - Viên t??ng ch? huy ??i quân xâm l??c Minh ?ã ph?i tuyên th?: xin rút h?t quân v? n??c.

Ngày 29 tháng 12 n?m ?ó, b?i binh ?ó b?t ??u rút, ??n ngày mùng 3 tháng 1 n?m M?u Thân (1428) nh?ng bóng dáng cu?i cùng c?a quân Minh ?ã b? quét kh?i b? cõi.

Th? là sau hai m??i n?m s?ng d??i ách ?ô h? ngo?i bang, ??t n??c l?i dành ??c l?p.

Do s?c ép c?a nhà Minh và c?ng là sách l??c m?m d?o c?a lãnh t? Lam S?n, trên danh ngh?a Lê L?i, v?n ph?i xin c?u phong cho con cháu h? Tr?n là Tr?n C?o làm vua. Nh?ng n?m M?u Thân (1428), Tr?n C?o t? cho mình không có công gì trong cu?c gi?i phóng ??t n??c mà l?i gi? ngôi vua v?n th??ng áy náy không yên, bèn c??i thuy?n ra bi?n, ch?y vào châu Ng?c Ma (Thanh Hoá). Quân c?a Lê L?i ?u?i k?p d?n tr? v?, cho u?ng thu?c ??c ch?t, tri?u ?ình nhà Lê sai làm tang l? r?t h?u theo nghi l? m?t ông vua: Ngày 15 tháng 4 n?m M?u Thân (1428) Lê L?i chính th?c lên ngôi vua t?i ?i?n Kính Thiên, thành Ðông Ðô (t?c Hà n?i), x?ng là "Thu?n thiên th?a v?n Du? v?n Anh V? ??i v??ng", ??t tên n??c là Ð?i Vi?t, ??i niên hi?u, ??i xá thiên h?, ban bài cáo Bình Ngô. Khi ?ó ông ?ã 43 tu?i. Ðây là s? m? ??u m?t th?i k? ??c l?p, lâu dài nh?t trong l?ch s? n??c ta, ?? không gây s? c?ng th?ng v?i nhà Minh. Lê L?i ch?a x?ng Ð? mà ch? t? x?ng V??ng.

M?c dù ch? ? ngôi ng?n ng?i ???c có 6 n?m nh?ng nh?ng vi?c làm c?a ông vua này có ý ngh?a ??t n?n móng v?ng ch?c cho c? m?t tri?u ??i và n?n ??c l?p ph?n vinh c?a qu?c gia Ð?i Vi?t. Vi?c làm ??u tiên c?a Lê Thái T? là bàn ??nh lu?t l?nh. Nhà vua ra l?nh cho các quan: T? Không, T? Ð?, T? Mã, Thi?u uý, Hành hi?n bàn ??nh lu?t l?nh tr? quân dân. Nh? c? g?ng ?ó, hai n?m sau (1430) Lê Thái T? ?ã cho ban hành nh?ng ?i?u lu?t ??u tiên c?a tri?u ??i mình.

T? nh?ng ??n v? hành chính theo ch? ?? qu?n huy?n c?a nhà Minh, nhà Lê l?i chia ??n v? hành chính n??c ta thành 5 ??o, ??t các ch?c v? quân, t?ng qu?n, hành khi?n... ? xã ??t xã quan. B? máy hành chính này s? ngày càng ???c hoàn ch?nh vào các ??i vua sau, nó th?c s? giúp vi?c qu?n lý và ?i?u hành ??t n??c.

M?t ??t n??c s?ng ch? y?u b?ng nông nghi?p, vi?c ph?c h?i phát tri?n nông nghi?p c?ng ???c Lê Thái T? ??c bi?t quan tâm, ngay t? n?m ??u lên ngôi, ông ?ã cho ki?m kê h? kh?u, làm s? ?i?n, s? h?, ??t c? s? ?? ti?n hành ch? ?? quân ?i?n.

Ð? tuy?n ch?n nhân tài và c?ng c? b? máy cai tr?, nhà Lê không ch? quan tâm ??n vi?c c?u hi?n b?ng cách ti?n c? mà còn ??t ra các khoa thi. D??i th?i Lê Thái T? ?ã b?t ??u m? các khoa thi ?? l?a ch?n các nhân tài. Vua Lê Thái T? còn ??c bi?t quan tâm ??n vi?c bình ??nh và c?ng c? mi?n biên c??ng phía B?c và Tây B?c. Nhà vua t?ng ?ích thân c?m quân ti?n th?ng vào t?n sào huy?t m?t l?c l??ng ch?ng ??i, ??t ??t ?ó thành châu huy?n và ghi vào b?n ?? qu?c gia.

V? m?t ??i ngo?i, Lê Thái T? nhi?u l?n c? các ?oàn s? b? sang Trung Qu?c ?? ??t m?i bang giao bình th??ng v?i nhà Minh, khéo léo gi?i quy?t nh?ng sách nhi?u c?a nhà Minh v? vi?c l?p con cháu nhà Tr?n và v?n ?? tù binh chi?n tranh... Ngày 22 tháng 8 n?m Quý S?u (1433) nhà vua b?ng ? T?m ?i?n, h??ng th? 49 tu?i. Vua Lê Thái T? có hai ng??i con trai là Qu?n Ai V??ng T? T? là con c?a Tr?nh Th?n Phi và Hoàng Thái t? Nguyên Long là con trai c?a Ph?m Th? Ng?c Tr?n. Nhà vua truy?n ngôi cho con th? là Hoàng Thái t? Nguyên Long.

Thái T? Ph?m hoàng h?u

Bà h? Ph?m, huý là Ng?c Tr?n, ng??i xã Qu?n L?i, huy?n Lôi D??ng. Thanh Hoá. Bà là m?t trong s? các bà v? c?a Lê L?i. Khi Lê L?i m?i kh?i ngh?a ?ánh gi?c Minh ph?i di chuy?n luôn, không yên m?t ch? nào, bà l?n l?i theo h?u, tr?i qua nhi?u gian kh?. Bà sinh ra Nguyên Long (vua Thái Tông sau này) vào mùa ?ông n?m Quý Mão (1423), t?c là vào n?m th? 6 c?a cu?c kh?i ngh?a.

Lê Thái Tông(1434-1442):

Niên hi?u:
- Thi?u Bình (1434-1439);
- Ð?i Báo (1439-1442).

Lê Thái Tông tên huý là Nguyên Long, sinh ngày 20 tháng 11 n?m Quý Mão (1423), là con th? hai c?a Lê Thái T?. Lên ngôi vua ngày 8 tháng 9 n?m Quý S?u (1433), l?y niên hi?u là Thi?u Bình. Khi lên ngôi nhà vua m?i 11 tu?i, nh?ng không c?n M?u h?u che rèm nghe vi?c mà t? mình ?i?u hành t?t c? công vi?c tri?u ?ình. Các nhà vi?t s? ai c?ng nh?n xét "vua t? ch?t sáng su?t tinh khôn; khi c?m quy?n chính: trong ng?n ng?a k? c??ng th?n, ngoài d?p yên các manh ??ng. Tr?ng ??o, chu?ng Nho, ??t khoa thi ch?n k? s?, ch? l? nh?c, rõ chính hình; v?n v?t r?c r? ?? c?, ?áng khen là vua hi?n". Chính d??i th?i vua Thái Tông, vào n?m Thi?u Bình th? 5, t? ch?c thi H??ng ? các ??o và n?m sau t? ch?c thi h?i t?i Kinh ?ô. T? ?ó m? ??u ra l? c? ba n?m m?t l?n thi làm l? th??ng. C?ng chính d??i tri?u vua này, vào n?m Nhâm Tu?t (1442) b?t ??u ra l?nh d?ng bia ghi tên các ti?n s?.

M?t trong nh?ng s? ki?n bi th?m nh?t d??i tri?u Lê là cái ch?t ??t ng?t c?a vua Thái Tông và kéo theo nó là v? án oan nghi?t giáng xu?ng Nguy?n Trãi và gia ?ình ông vào tháng 8 n?m Nhâm Tu?t (1442) mà ng??i ??i v?n g?i là v? án L? Chi Viên (v? án v??n v?i).

Ngày 27 tháng 7 n?m Nhâm Tu?t (1442) vua ?i tu?n ? mi?n ?ông duy?t quan ? thành Ch? Linh, Nguy?n Trãi ?ón vua ng? ? chùa Côn S?n, n?i ? c?a Nguy?n Trãi. Ngày 4 tháng 8 vua v? ??n L? Chi Viên thu?c huy?n Gia Ð?nh (nay thu?c huy?n Gia L??ng, B?c Ninh). Cùng ?i v?i vua có Nguy?n Th? L?, m?t ng??i thi?p c?a Nguy?n Trãi khi ?y ?ã vào tu?i 40 ???c vua Thái Tông yêu quý vì s?c ??p, v?n ch??ng hay, luôn ???c vào bên c?nh vua. Khi v? ??n L? Chi Viên, vua th?c su?t ?êm v?i Nguy?n Th? L? r?i b?ng hà, lúc này ông m?i 20 tu?i. Các quan bí m?t ??a thi hài vua v?, ngày 6 tháng 8 m?i ??n kinh s?, n?a ?êm vào ??n cung m?i phát tang. Tri?u ?ình ?ã quy cho Nguy?n Th? L? t?i gi?t vua. Ngày 12 tháng 8 n?m ?ó (1442), các ??i th?n nh?n di m?nh là Tr?nh Kh?i, Nguy?n Xí, Lê Th? cùng v?i Lê Li?t, Lê Bôi tôn Hoàng t? B?ng C? lên n?i ngôi. Nguy?n Trãi và gia ?ình b? án chu di tam t?c.

Lê Thái Tông tr? vì trong 9 n?m, ??t niên hi?u hai l?n: Thi?u Bình (1434-1439); Ð?i B?o (1440-1442).

♦ Lê Nhân Tông(1443-1459):

Niên Hi?u:
- Ð?i Hoà (1443-1453);
- Diên Ninh (1454-1459).

Khi vua Lê Thái Tông m?c dù m?i có 20 tu?i, nh?ng khi m?t ?i ?ã k?p ?? l?i b?n ng??i con trai do b?n bà v? sinh ra: Bà Chiêu Nghi h? D??ng sinh ra Lê Ð?c h?u Nghi Dân: Bà Th?n Ph? h? Nguy?n sinh ra hoàng t? B?ng C? (sau này là vua Nhân Tông) bà Ti?p D? h? Ngô sinh ra T? Thành (sau là vua Thánh Tông) và m?t bà v? khác sinh ra Cung v??ng Kh?c X??ng.

Nh? v?y vua Lê Nhân Tông c?ng không ph?i là con tr??ng c?a vua Thái Tông. Ông Huý là Bang C? là con trai th? 3 c?a Thái Tông... M? là Tuyên T? Hoàng Thái H?u h? Nguy?n (sau này m?i phong), huý anh là Anh, ng??i làng B? V? huy?n Ðông S?n (Thanh Hoá). Bang C? sinh ngày 9 tháng 6 n?m Tân D?u (1441) ??n ngày 16 tháng 11 n?m Tân D?u (1941) ???c l?p làm Hoàng thái t?, và ngày 12 tháng 8 n?m Nhâm Tu?t (1442) ???c lên ngôi vua ??i niên hi?u là Ð?i Hoà. Khi lên ngôi vua m?i lên 2 tu?i, Thái h?u ph?i buông rèm nghe chính s?, t?m quy?t ?oán vi?c n??c. May thay Thái H?u là ng??i t?n tâm b?o h?, tín nhi?m ??i th?n, theo dùng phép s?n có trong kho?ng h?n 10 n?m giúp ?u chúa, trong n??c bình yên. Tháng 11 n?m Quý D?u (1453), vua lên 12 tu?i có th? t? coi ???c chính s?. Thái h?u tr? l?i quy?n chính cho vua r?i lui v? ? cung riêng. Khi t? mình ra cho chính s?, vua ??i niên hi?u là Diên Ninh, ??i xá cho thiên h?. Ng??i ??i b?y gi? h?t l?i ca ng?i ??c ?? và tài n?ng c?a vua và Thái H?u.

Khi Chiêm Thành hai l?n l?n c??p Hoá Châu thì sai t??ng ?em quân ?i ?ánh, gi?t ???c vua Chiêm là Bí Cai, n??c l?n s? uy, n??c nh? m?n ??c. Phàm chính s? ??u noi theo phép c?, ??u có phép s?n, sai ?ình th?n h?p bàn t?t c? r?i m?i thi hành; cho nên chính tr? hay giáo hoá t?t, kh?p ra b?n bi?n tr?m h? ??u m?n ??c, ??i ???c thái bình.

Chính d??i th?i vua Nhân Tông n?m Quý H?i (1455), tri?u ?ình sai Phan Phù Tiên biên so?n Ð?i Vi?t s? ký, vi?t ti?p quy?n s? c?a th?i Tr?n t? Tr?n Thái Tông cho ??n khi ng??i Minh v? n??c.

Nh?ng m?c dù là m?t ông vua sáng và nhân t?, nh?ng vì không tuân theo nguyên t?c dòng ?ích nên mùa Ðông n?m K? Mão (1459), L?ng S?n V??ng Nghi Dân (là anh vua Nhân Tông) ?ang ?êm b?c thang vào t?n trong cung c?m, vua và Tuyên T? Hoàng thái h?u b? gi?t. Khi ?ó vua m?i 19 tu?i, ? ngôi ???c 17 n?m. Ð?t niên hi?u hai l?n.

Nghi Dân t? l?p làm vua nh?ng ch? 8 tháng sau l?i b? các ??i th?n là Nguy?n Xí, Ðinh Li?t x??ng ngh?a gi?t b?n ph?n ngh?ch giáng Nghi Dân xu?ng t??c h?u r?i tìm l?p m?t ng??i con khác c?a Thái Tông lên làm vua, ?ó là vua Lê Thánh Tông.

♦ Lê Thánh Tông(1460-1497):

Niên hi?u:
- Quang Thu?n (1460-1469);
- H?ng Ð?c (1470-1497).

Lê Thánh Tông là m?t trong nh?ng ông vua ? ngôi lâu nh?t trong l?ch s? các ông vua Vi?t Nam (38 n?m). Nh?ng ?i?u ?áng nh? không ph?i vì ông ? ngôi lâu, (Lê Hi?n Tông ? ngôi-47 n?m), mà vì nh?ng ?óng góp c?a tri?u vua này vào ??i s?ng m?i m?t c?a qu?c gia Ð?i Vi?t th?i ?y.

Lê Thánh Tông tên t? là T? Thành, l?i có tên n?a H?o, là con trai th? t? và c?ng là con út c?a vua Thái Tông, sinh ngày 20 tháng 7 n?m Nhâm Tu?t (1442). M? là Ngô Th? Ng?c Dao, con gái c?a Thái B?o Ngô T?, m?t trong nh?ng công th?n khai qu?c c?a nhà Lê, ng??i làng Ðông Bàng, huy?n Yên Ð?nh (Thanh Hoá).

S?ng gi?a ch?n dân gian t? nh? ??n n?m lên 4 tu?i, m? Nhân Tông buông rèm nghe chính s?, m?i cho ?ón T? Thành v? phong làm Bình Nguyên V??ng, cho ? nhà Phi?n ?? hàng ngày cùng vua Nhân Tông và các phiên v??ng khác h?c t?p t?i toà Kinh Diên.

Khi Nghi Dân, con c? c?a vua Thái Tông tr??c ?ó b? bi?m tru?t r?i âm m?u thoán ?o?t r?i gi?t m? con Bang C? (vua Nhân Tông) lên ngôi vua, l?i phong T? Thành làm Gia V??ng và v?n cho ? nhà Tây ? trong n?i ?i?n. Khi Nghi Dân b? l?t ??, trong tri?u có ng??i bàn l?p T? Thành làm vua nh?ng m?t viên quan là Lê L?ng can r?ng: T? Thành còn có m?t ng??i anh n?a là Cung V??ng Kh?c X??ng, không nên b? anh l?p em, d?m l?i v?t xe ?? Nghi Dân-Bang C?, tri?u th?n ??n ?ón Cung V??ng, song ông này t? ch?i. Khi ?ó h? m?i r??c T? Thành lên ngôi, b?y gi? ông v?a tròn 18 tu?i.

Tr? vì ??t n??c n?m H?ng Ð?c th? 27 n?m Bính Thìn (1496) vua b? m?t nh?ng t? gi?i quy?t các vi?c quan tr?ng. Tháng giêng n?m sau vua càng m?t n?ng r?i m?t.

Lê Thánh Tông th? 56 tu?i và là m?t trong nh?ng ông vua có khá nhi?u v? và nhi?u con: 14 ng??i con trai và 20 ng??i con gái. Nhìn toàn c?c cu?c ??i ông vua này là m?t cu?c ??i ho?t ??ng sôi n?i trên r?t nhi?u l?nh v?c mà m?t nào c?ng t? ra xu?t s?c. Ng??i ???ng th?i t?ng nh?n xét: "Vua t? tr?i cao siêu, anh minh quy?t ?oán, có hung tài l??c, võ gi?i v?n hay, mà thánh h?c r?t ch?m, tay không lúc nào r?i quy?n sách. Các sách kinh s?, l?ch toán, các vi?c thánh th?n, cái gì c?ng tinh thông, V?n th? thì hay h?n c? các quan v?n h?c". Nh? ?ó mà d??i th?i tr? vì c?a ông vua này, qu?c gia Ð?i Vi?t ?ã ??t ???c s? phát tri?n r?c r? v? m?i m?t.

Lê Thánh Tông là ng??i tha thi?t v?i ch? quy?n qu?c gia. Ông ?ã t?ng có câu nói n?i ti?ng: "M?t th??c núi, m?t t?c sông c?ng c?a ta có l? nào t? ti?n v?t b? ?i ???c. N?u ng??i nào dám ?em m?t th??c, m?t t?c ??t c?a vua Thái T? ?? làm m?i cho gi?c thì ng??i ?ó s? b? tr?ng tr? n?ng". Chính d??i th?i Lê Thánh Tông, b?n ?? ??u tiên c?a qu?c gia Ð?i Vi?t ?ã ???c hoàn thành.

B? máy nhà n??c trung ??ng t?p quy?n d??i tri?u Lê Thánh Tông ?ã ??n m?c hoàn b?, t? trung ??ng xu?ng ??n xã. Th? l?c c?a ??i quý t?c b? h?n ch?, thay vào ?ó là s? tham chính c?a t?ng l?p s? phu nho giáo ???c tuy?n l?a b?ng con ???ng thi c?.

V? l?p pháp, ?ây c?ng là th?i ??i ?ã cho ra ??i b? lu?t H?ng Ð?c n?i ti?ng mang tên hi?u vua Lê Thánh Tông. Các tri?u ??i tr??c: Lý, Tr?n ??u có biên so?n lu?t c?a mình, song vì chi?n tranh, lo?n l?c ?ã b? m?t h?t vì th? lu?t H?ng Ð?c còn l?i cho ??n nay là m?t trong nh?ng b? lu?t hoàn ch?nh và có nhi?u ?i?m ti?n b? nh?t trong l?ch s? phong ki?n n??c ta.

D??i tri?u Lê Thánh Tông, c?ng là th?i k? mà t? t??ng tr?ng nông và ch? ?? quân ?i?n ???c ban b? và thi hành ??y ?? nh?t. Các ??i sau ch? l?y ?ó làm m?u m?c.

Vi?c giáo d?c thi c? thì d??i ??i ông vua này c?ng ???c coi là th?nh ?o?t nh?t trong l?ch s? giáo d?c và khoa c? th?i phong ki?n Vi?t Nam, vi?c h?c do nhà n??c t? ch?c ???c ??y m?nh, ??ng th?i vi?c h?c trong dân gian do t? nhân m? tr??ng c?ng ???c khuy?n khích. Nhà vua cho m? r?ng nhà Thái h?c và tr??ng Qu?c T? Giám. Các ti?n s? thi ?? ngoài vi?c ???c kh?c tên vào bia ?á (?ã ???c b?t ??u t? n?m 1442 th?i Lê Thái Tông) và ???c d? l? x??ng danh r?t long tr?ng, ???c trêo tên b?ng vàng và c?p ng?a, ban áo m? c? bi?u ?? vinh quy...

B?n thân vua Lê Thánh Tông c?ng là m?t nhà v?n hoá l?n: Ông là m?t nhà th? l?n và là ng??i r?t ch?m lo ??n vi?c tr??c thu?t. Trong th?i ông, nhi?u công trình biên so?n có t?m c? ???c ti?n hành nh? Ð?i Vi?t s? ký toàn th? hoàn thành n?m K? H?i (1479), Thiên Nam d? h? t?p m?t công trình có tính bách khoa l?n ??u tiên, h?n 100 bài th? c?a Nguy?n Trãi c?ng ???c s?u t?m vào th?i gian này. Lê Thánh Tông là ng??i ?ã gi?i cái oan c?a Nguy?n Trãi, cho tìm con cháu còn s?ng sót và ra l?nh s?u t?m th? v?n c?a ?c Trai.

Lê Thánh Tông t? l?p ra h?i Tao Ðàn g?m 28 ông ti?n s? gi?i th? v?n nh?t n??c th?i ?ó g?i là "Tao Ðàn nh? th?p bát tú" do chính Lê Thánh Tông làm nguyên soái. Kh?i l??ng sáng tác c?a Lê Thánh Tông và h?i Tao Ðàn r?t l?n, và có v? trí r?t ??c bi?t.

Lê Thánh Tông không ch? là ông vua ??y tài n?ng và nhi?t huy?t v?i t?t c? các thành t?u n?i b?t d??i th?i tr? vì c?a ông mà tên tu?i ông không th? m? trong l?ch s? và n?n v?n hoá n??c nhà.

Lê Thánh Tông làm vua 38 n?m ??t niên hi?u hai l?n.

♦ Lê Hi?n Tông(1497-1504):

Niên Hi?u: C?nh Th?ng.
Vua Lê Hi?n Tông tên huý là Tranh, l?i có huý là Huy, là con tr??ng c?a Thánh Tông, sinh ngày 10 tháng 8 n?m Tân T? (1461), m? là Tr??ng l?c Thánh T? Hoàng thái h?u, h? Nguy?n, huý là H?ng, ng??i ? h??ng Gia M?u ngo?i trang, huy?n T?ng S?n (Thanh Hoá), con gái th? hai c?a thái uý Trình qu?c công Ð?c Trung.

Tranh là con c?u t? t?i am T? Công (T? Ð?o H?nh) trên núi Ph?t Tích, sinh ra ?ã có dáng v? thiên t?, m?i cao, m?t r?ng, v? ng??i ??ng ??n, ??p ?? khác th??ng, ???c Thánh Tông r?t yêu quý. N?m Quang Thu?n th? 3 - n?m Nhâm Ng? (1462) Tranh ???c l?p làm Hoàng thái t?.

Vua cha ? ngôi t?i 38 n?m nên Thái t? ? ngôi Ðông cung lâu (38 n?m), vì th? khi ???c lên n?i ngôi, ông ?ã ? tu?i chín ch?n và t?ng tr?i (36 tu?i). Trong th?i gian 7 n?m c?m quy?n chính, ông không có gì sáng t?o so v?i tri?u vua tr??c. Tr??c m?t ngôi sao sáng chói ông vua con này ch? là m?t cái bóng.

Ông là ng??i chú tr?ng ??c bi?t ??n vi?c làm thu? l?i, ch?m sóc b?o v? ?ê ?i?u. M?i xã cho ??t m?t xã tr??ng chuyên trông coi vi?c nông trang, làm ru?ng, tr?ng dâu, ch?n t?m. C?ng d??i th?i vua này cho phép quân ??i và công t??ng thay phiên nhau tháng 6, tháng 10 chia m?t n?a v? làm ru?ng. Ông c?ng chú ý ??n giáo d?c quan l?i ch?ng thói quan liêu và tham nh?ng...

Vua Lê Hi?n Tông tr? vì 7 n?m nh?ng là ông vua cu?i cùng c?a tri?u Lê S? còn gi? ???c nh?ng thành t?u t? th?i Thái T? gây d?ng.

Lê Hi?n Tông c?ng là ông vua ??u tiên c?a tri?u Lê l?i có h??ng tr? v? v?i ??o Ph?t: Ông cho xây d?ng các ?i?n Th??ng D??ng, Giám Tr?, Ð? Tr?, Tr??ng Sinh làm ch? ngh? ng?i, ??c sách và ?n chay. Tuy nhiên ông c?ng không tránh kh?i ???c l?i phê c?a s? th?n là ?ã ham n? s?c quá nhi?u ?? ??n n?i b? b?nh n?ng. Ông m?t ngày 23 tháng 5 n?m Giáp Tý (1504), th? 44 tu?i. Lê Hi?n Tông có 6 hoàng t?, con tr??ng là An V??ng Tuân, con th? hai là Uy M?c Ð? Tu?n, con th? ba là T? Hoàng Thu?n, con th? t? là Thông V??ng Dung, con th? n?m là Minh V??ng Tr?, và con th? sáu là T? V??ng D??ng.

♦ Lê Túc Tông(1504):

Niên hi?u: Thái Trinh.
Sau 76 n?m k? t? khi Lê Thái T? lên ngôi sáng l?p tri?u Lê ??n h?t ??i Lê Hi?n Tông, nhà Lê tr?i qua m?t ch?ng ???ng ?i lên, ?? l?i trong l?ch s? dân t?c nhi?u b?c vua hi?n, nhi?u ông vua sáng, nhi?u thành t?u r?c r? v? m?i m?t. Song t? sau ?ó, nhà Lê b??c vào th?i k? suy vong v?i nh?ng ông vua mà v?i th?i gian không th? t?y xoá ???c ti?ng x?u.

Sau khi Hi?n Tông qua ??i, ng??i k? v? ông là con trai th? ba tên là Thu?n n?m ?ó v?a 17 tu?i. Ðúng là Hi?n Tông ?ã ch?n ???c ng??i k? v? x?ng ?áng. Vua Lê Túc Tông là ng??i d?c chí ham h?c, thân ng??i hi?n, vui ?i?u thiên ?áng là v? vua gi?i gi? nghi?p thái bình. M? là Trang Thu?n Hoàng thái h?u h? Nguy?n, huý là Hoàn, ng??i làng Bình L?ng, huy?n Thiên Thi (H?ng Yên), lên ngôi ngày 6 tháng 6 n?m Giáp Tý (1504), ??n tháng 11 n?m ?ó vua sai s? th?n Nguy?n B?o Kê mang các bi?u xin phong vua m?i nh?ng S? th?n ch?a qua kh?i c?a ?i biên gi?i thì ?ã ph?i ??i t? bi?u khác, báo tang vua m?i và xin phong cho vua ti?p theo, b?i Túc Tông ?ã qua ??i.

Túc Tông m?t ngày 7 tháng 12 n?m Giáp Tý (1504), làm vua ???c 6 tháng.

♦ Lê Uy M?c(1505-1509):

Niên hi?u: Ðoan Khánh.
Túc Tông không có con n?i nghi?p nên tr??c khi m?t ?ã truy?n ngôi l?i cho ng??i anh th? hai c?a mình là Tu?n. Tu?n còn có tên huý n?a là Huyên, sinh ngày 5 tháng 5 n?m M?u Thân (1488), là con c?a Chiên Nhân Hoàng thái h?u h? Nguy?n, huý là C?n, ng??i làng Phù Ch?n, huy?n Ðông Ngàn (nay thu?c Ðông Anh, Hà N?i).

Sau khi vua Túc Tông qua ??i, trong tri?u có nhi?u phái tranh ngôi báu, Thái Hoàng thái h?u (M? c?a vua Hi?n Tông, bà c?a Túc Tông) thì mu?n l?p Lã Côi V??ng vì bà cho r?ng Tu?n là con c?a k? t? thi?p không x?ng ?áng ???c n?i ngôi, trong khi ?ó thì m? nuôi c?a Tu?n là Kính Phi (h? Nguy?n ng??i xã Hoa L?ng, huy?n Thu? Ð??ng) và n?i th?n Nguy?n Nh? Vi mu?n l?p Tu?n (t?c Uy M?c). Ý ??nh c?a Thái hoàng Thái h?u không thành, sau khi lên ngôi, Uy M?c sai gi?t Thái hoàng Thái h?u và m?t lo?t ??i th?n ?ã không ?ng h? mình nh? Ðàm V?n L?, Nguy?n Quang B?t...Uy M?c l?y hi?u là "Qu?nh Lâm ??ng ch?". T? lúc lên ngôi Uy M?c tr? thành ng??i ham r??u chè, gái ??p thích gi?t ng??i.

Ðêm nào Uy M?c c?ng vào cung cùng v?i cung nhân u?ng r??u vô ??, ai say thì gi?t. Quy?n hành trong tri?u r?i vào tay h? ngo?i. Phía Ðông thì làng Hoa L?ng (Quê m? nuôi), phía Tây thì làng Phù Ch?n (quê m? ??), ??u chuyên c?y quy?n th?, dìm hãm th?n liêu, có khi vì t? ý mà gi?t h?i sinh dân, có khi dùng ngón kín mà yêu sách ti?n c?a: phàm súc v?t hoa m?u c?a dân gian ??u c??p c?; nhà dân ai có ?? v?t quý thì ??u ?ánh d?u ch? vào ?? l?y. Uy M?c còn ra l?nh cho gi?t h?t nh?ng ng??i Chiêm b? b?t làm gia nô trong các ?i?n trang c?a các th? gia, công th?n.

S? tàn b?o quá ?áng c?a Uy M?c ?ã gây nên m?t làn sóng b?t bình trong dân chúng và trong hàng ng? quan l?i, dòng dõi h? Lê. Tháng 11 n?m K? T? (1509), ???c s? giúp ?? c?a Nguy?n V?n L?ng (là bà con v?i Tr??ng l?c Hoàng thái h?u - ng??i ?ã b? Uy M?c cho ?ánh thu?c ??c ch?t), Gi?n tu Công Oanh gi? x?ng là C?m giang v??ng d?ng c? chiêu an. T? Tây Ðô, Gi?n Tu Công Oanh ?em quân chi?m l?i Ðông Kinh (Hà N?i), b?t ???c và b?t Uy M?c t? t? tháng 12 n?m K? T? (1509) Gi?n Tu Công Oanh cho ng??i l?y súng l?n, ??t xác Uy M?c vào mi?ng súng, súng n? làm tan hài c?t, ch? l?y tro tàn ?em v? chôn t?i quê m? Uy M?c là làng Phù Ch?n, giáng Uy M?c xu?ng làm M?n L? Công. Ð?n n?m Ðinh S?u (1517) m?i ???c truy tôn là Uy M?c ??.

Nh? v?y Uy M?c ?? ? ngôi 5 n?m th? 22 tu?i, s? th?n tri?u Lê bàn r?ng: "M?n L? Công tín nhi?m ngo?i thích, b?o ng??c vô ??o, gi?t h?i tôn th?t, tàn h?i nhân dân, t? chu?c ho? di?t vong, ch?ng c?ng ?áng sao".

♦ Lê T??ng D?c (1510-1516):

Niên hi?u: H?ng Thu?n.
Lê T??ng D?c huý là Oánh, l?i có tên n?a là Tr?, là cháu n?i Lê Thánh Tông, con th? hai c?a Ki?n V??ng Tân. Ông sinh ngày 25 tháng 6 n?m ?t Mão (1455). M? là Huy t? ki?n Hoàng thái h?u, h? Tr?nh huý là Tuyên, ng??i làng Thu? Chú, huy?n Lôi D??ng (t?c Th? Xuân, Thanh Hoá). D??i th?i vua Hi?n Tông, ông ???c phong là Gi?n Tu Công. Ð?n khi Uy M?c ?? gi?t h?i công th?n và ng??i tôn th?t, ông c?ng b? b?t giam, nh?ng may m?n tr?n thoát ch?y vào Tây Ðô (Thanh Hoá). Tháng 11 n?m 1509, ông cùng v?i Nguy?n V?n L?ng và các qu?n th?n ?em quân ra Ðông Kinh gi?t Uy M?c r?i t? l?p làm vua.

Sau khi lên ngôi tháng Giêng n?m Canh Ng? (1510), bàn công nh?ng ng??i ?ng ngh?a, ông cho Nguy?n V?n L?ng làm Ngh?a Qu?c công, nh?ng ng??i khác nh? Nguy?n Hoàng Du, Tr?nh Huy Ð?i và Tr?nh Duy S?n c?ng ???c phong ch?c t??c khác nhau.

M?t vi?c làm ?áng chú ý duy nh?t c?a vua T??ng D?c là ban "Tr? bình b?o ph?m", g?m 50 ?i?u vào tháng 4 n?m Tân Mùi (1511) trong ?ó nêu lên vi?c c?ng c? k? c??ng, giáo hoà, c?n th?n hình ph?t ?? ng?n ng?a lòng dân, kh?c ph?c tình tr?ng r?i lo?n m?c lát do ??i Ðoan Khánh gây ra. Song ngoài vi?c làm trên, Lê T??ng D?c không thi th? thêm ???c vi?c gì c? th? ?? kh?c ph?c tình tr?ng ??t n??c ngày càng thêm h?n lo?n. Các cu?c n?i d?y c?a các l?c l??ng phong ki?n ??a ph??ng ngày càng lan r?ng...

Không nh?ng th?, b?n thân Lê T??ng D?c c?ng lao vào con ???ng ?n ch?i tru? l?c. Ch?ng th? mà tháng Giêng n?m Quý D?u (1513) chánh s? nhà Minh là Tr?n Nh??c Thu? và phó s? là Ph?m Hi T?ng sang phong cho T??ng D?c làm An Nam Qu?c V??ng ?ã th?y T??ng D?c mà nh?n xét: "Qu?c V??ng An Nam m?t thì ??p mà ng??i l?ch, tính thích dâm, là vua l?n, lo?n vong s? không bao lâu!".

Qu? v?y, tháng 5 n?m Giáp Tu?t (1514) vua nghe l?i tâu c?a Hi?u uý H?u Vinh, gi?t ch?t 15 v??ng công, cho g?i các cung nhân c?a M?n L? Công và tri?u tr??c vào ?? gian dâm. N?m Bính Tý (1516) vua cho ??p thành m?y nghìn tr??ng, bao vây c? ?i?n T??ng Quang, quán Tr?n V?, chùa Thiên Hoa... Ch?n ngang sông Tô L?ch ... L?i làm ?i?n h?n tr?m nóc, ?óng thuy?n chi?n, sai b?n n? s? c?i tru?ng chèo thuy?n ? H? Tây cùng vua ch?i ?ùa, l?y làm thích thú.

B?y gi? tr??c tình hình ?ó, các th? l?c phong ki?n ??a ph??ng nh? Tr?n C?o n?i lên. Tr?nh Duy S?n nhi?u l?n can ng?n, vua không nghe l?i còn ?em S?n ra ?ánh b?ng tr??ng. Duy S?n bàn cùng m?t s? qu?n th?n khác nh? Lê Quang Ð?, Tr?nh Chí Sâm m?u vi?c ph? l?p. Tháng 4 n?m Bính Tý (1516), Tr?nh Duy S?n sai ng??i ?âm ch?t T??ng D?c, ?em thiêu xác. Khâm Ð?c Hoàng h?u c?ng t? nh?y vào l?a mà ch?t. Quân s? ?em quan tài v?, chôn ? l?ng Ng? Thiên, giáng T??ng D?c xu?ng làm Linh ?n V??ng.

Nh? v?y T??ng D?c ? ngôi ???c 7 n?m, th? 24 tu?i.

Lê Chiêu Tông(1516-1522):

Niên hi?u: Quang Thi?u.
Vua huý là Y, l?i có tên n?a là Hu?, cháu b?n ??i c?a Lê Thánh Tông, cháu ?ích tôn c?a Ki?n v??ng Tân, con tr??ng c?a C?m giang v??ng Sùng, M? là Hoàng h?u Tr?nh Th? Loan, ng??i xã Phi B?o, huy?n Thanh Ch??ng (Ngh? An). Ông sinh ngày 4 tháng 10 n?m Bính D?n (1506). Khi T??ng D?c ?? b? gi?t n?m Bính Tý (1516) không có con n?i, quan ??i th?n là Lê Ngh?a Chiêu, Tr?nh Duy S?n ?ón l?p lên làm vua, khi ?ó ông m?i 11 tu?i. Nh?ng khi ?ó kinh thành b? tàn phá, Tr?nh Duy S?n ph?i r??c vua vào Tây Kinh. Tr?n C?o th?y kinh thành b? không ?ã chi?m l?y và t? x?ng làm vua. Th?y v?y tri?u ?ình sai Tr?nh Duy S?n, Nguy?n Hoàng D?, Tr?nh Tuy... vây ?ánh Tr?n C?o. Tr?n C?o ph?i ch?y lên ??t L?ng Nguyên (L?ng S?n). Tri?u ?ình Lê sau khi d?p tan ???c lo?n Tr?n C?o thì n?i b? l?i càng l?c ??c, ?ánh gi?t l?n nhau. Anh Hoà h?u Nguy?n Hoàng D? và V?nh H?ng bá Tr?nh Tuy ?em quân ?ánh nhau liên miên. Dân chúng kh? s? c?nh lo?n l?c, ??u r?i máu ch?y..."Gi?c bên ngoài ch?a yên, các tri?u th?n ?ánh, gi?t l?n nhau d??i c?a khuê t?, máu giây ??y ch?n kinh s?, m?t tr?i vàng t?i, v?n n??c ngày m?t suy".

Tr??c tình hình ?ó, Nho giáo ngày m?t suy vi. Nh??ng ch? cho Ph?t giáo và Ð?o giáo cùng các th? ma thu?t ngày càng phát tri?n.

Trong s? các th? l?c phò l?p vua, m?i ng??i ??u có nh?ng m?u ?? riêng. Càng v? sau, b?ng tài n?ng quân s? n?i b?t và s? khôn khéo thâu tóm quy?n hành, M?c Ð?ng Dung ngày càng tr? thành m?t nhân v?t c?t tr? trong tri?u. Vua Lê Chiêu Tông ph?i t? thân hành ??n ph? ?? c?a M?c Ð?ng Dung gia phong cho ông làm Thái Phó...Quy?n uy c?a M?c Ð?ng Dung ngày m?t l?n, ng??i ng??i ??u h??ng v? h? M?c. Ð?ng Dung cho con gia nuôi vào h?u trông coi ?i?n Kim Quang. T? ?ó Ð?ng Dung ?i b? thì che l?ng ph??ng dát vàng, ?i thu? thì dùng thuy?n r?ng dây kéo, ra vào cung c?m nh? ?i vào ch? không ng??i, không kiêng s? gì...

Tr??c tình c?nh ?y, vua Chiêu Tông m?u ng?m v?i Tr?nh Tuy tìm cách tri?t h? th? l?c c?a h? M?c. K? ho?ch b? b?i l?, vua ph?i b? ch?y kh?i kinh thành M?c Ð?ng Dung bèn cùng các qu?n th?n khác l?p em c?a Chiêu Tông tên là Xuân lên ngôi vào ngày 1 tháng 8 n?m Nhâm Ng? (1522). Chiêu Tông thì b? giáng xu?ng làm Ðà D??ng v??ng r?i b? gi?t. Nh? v?y Chiêu Tông ? ngôi ???c 7 n?m, th? 26 tu?i.

♦ Lê Cung Hoàng(1522-1527):

Niên hi?u: Th?ng Nguyên.
Vua m?i có tên là Xuân, còn có tên n?a là Khánh, cháu b?n ??i c?a Thánh Tông, là em cùng m? v?i Chiêu Tông, sinh ngày 26 tháng 7 n?m Ðinh Mão (1507). Khi Chiêu Tông ch?y kh?i hoàng cung, M?c Ð?ng Dung l?p ông lên làm vua, lúc ?ó 16 tu?i. Vì s? Chiêu Tông ? ngoài hi?u tri?u binh mã v? ?ánh nên M?c Ð?ng Dung không dám ?óng t?i kinh thành mà ?ón hoàng ?? Xuân v? Gia Phúc (H?i D??ng) và chuy?n h?t c?a báu trong thành v? ??y, phong quan ti?n t??c cho các quan. Sau khi ?ánh b?i các cánh quân C?n v??ng c?a Chiêu Tông, mùa xuân n?m Quý Mùi (1523) Ð?ng Dung ??a vua Cung hoàng v? ?óng ? hành dinh B? Ð?, cho các quan vào ch?u. N?m ?ó chi?u ?ình v?n cho m? khoa thi h??ng, thi h?i ? bãi gi?a sông Nh?. Tháng 7 n?m ?ó, Ð?ng Dung dùng chi?u l?nh c?a Cung ??, ph? b? v?ng m?t Chiêu Tông xu?ng t??c Ðà D??ng v??ng. N?m sau, Giáp Thân (1524) Ð?ng Dung t? mình th?ng lên t??c Bình Ch??ng quân qu?c tr?ng s? Thái phó Nhân qu?c công. Tháng 10 n?m ?t D?u (1525) Ð?ng Dung t? làm ?ô t??ng d?n t?t c? th?y l?c quân vào ?ánh Thanh Hoá. Vua Chiêu Tông b? b?t ??a v? kinh s?, và b? gi?t vào tháng 12 n?m Bính Tu?t (1526).

Sau s? ki?n bi th?m ?ó, Ð?ng Dung rút lui v? C? Trai nh?ng trong th?c t? v?n ch? ng? tri?u ?ình. N?m Ðinh H?i (1527), Ð?ng Dung t? th?ng t??c Thái s? An H?ng v??ng, gia thêm c?u t?. Tháng 4 n?m Ðinh H?i (1527), Cung Hoàng sai Trùng d??ng h?u V? H?u, Lan Xuyên bá Phan Ðình Tá và Trung s? Ð? Hi?u Ð? c?m c? mao ti?t mang kim sách và m? áo ô l?ng, ?ai ng?c, ki?u tía, qu?t v?, tán tía ??n làng C? Trai, huy?n Nghi D??ng t?n phong M?c Ð?ng Dung làm An H?ng v??ng. Ð?ng Dung ti?p ?ón s? b? c?a nhà vua ? b?n ?ò An Tháp huy?n Tân Minh (Tiên Lãng, Ki?n An ngày nay).

M?c dù ???c vua ân s?ng h?u ?ãi và giao phó tr?ng trách, M?c Ð?ng Dung v?n không ch?u d?ng l?i ? t??c v??ng, mà v?n kiên quy?t ch?p th?i c? giành ngôi ?? cho h? M?c. Ngày 15 tháng 6 n?m Ðinh H?i (1527), M?c Ð?ng Dung t? C? Trai vào kinh b?t vua ph?i nh??ng ngôi, giáng vua Lê xu?ng làm Cung v??ng, b?t giam vua cùng v?i Hoàng thái h?u ? cung Tây N?i, sau ?ó vài tháng bu?c Thái h?u và Cung v??ng ph?i t? t?. Nh? v?y là Cung hoàng ? ngôi ???c ?úng 5 n?m, th? 21 tu?i.

Nh? v?y là tri?u Lê k? t? Lê Thái T? lên ngôi (1428) ??n Cung Hoàng (1527) g?m 10 ??i vua, c? th?y ?úng 100 n?m. N?u tính c? th?i gian Lê L?i d?y quân x?ng là Bình Ð?nh v??ng n?m M?u Tu?t (1418) c?ng là 110 n?m. Ðây là th?i k? các vua Lê ???c n?m tr?n quy?n cai tr? ??t n??c. Các nhà s? h?c g?i là th?i Lê S? ?? phân bi?t v?i Lê Trung H?ng v? sau.

 

Nhà M?c 


Nhà M?c tr? vì ??t n??c ta ???c 66 n?m (1527-1592), tr?i qua 5 ??i vua, bao g?m:

- M?c Ð?ng Dung (1527-1529)
- M?c ??ng Doanh (1530-1540)
- M?c Phúc H?i (1541-1546)
- M?c Phúc Nguyên (1546-1561)
- M?c M?u H?p (1562-1592)


M?c Ð?ng Dung (1527-1529):

Niên hi?u: Minh Ð?c.
M?c Ð?ng Dung quê ? làng C? Trai, huy?n Nghi D??ng (H?i D??ng). C? t? 7 ??i là M?c Ð?nh Chi, M?t ng??i n?i ti?ng v? v?n ch??ng ?ã thi ??u tr?ng nguyên d??i th?i Tr?n, làm ??n ch?c Nh?p n?i hành khi?n, Th??ng th? môn h? t? b?c x?, ông ?ã t?ng ?i sang Trung Qu?c, ??i ?áp r?t thông minh, nhà Nguyên ph?i n? ph?c. Ð?nh Chi sinh ra Dao, làm quan T? hình vi?n ??i phu. Sao sinh 4 con trai tên là: Ð?ch, Thoan, Thú và Vi?n, ng??i nào c?ng có tài n?ng và s?c kho?.

Cu?i ??i nhà H? vì b?t ??c chí h? ?em con em ??n hàng gi?c Minh r?i ra làm quan cho nhà Minh. Ð?n các ông Tung, Bình r?i ??n H?ch thì không có ai hi?n ??t. H?ch l?y con gái Ð?ng Xuân ng??i cùng làng, tên là Ð?ng Th? Hi?n, sinh ???c 3 con trai: M?c Ð?ng Dung là tr??ng r?i ??n Ð?c, và Quy?t. Hai em c?a Ð?ng Dung ??u làm quan, khi Ð?ng Dung lên ngôi vua thì phong c? hai em t??c v??ng.

Ð?ng Dung sinh gi? Ng? ngày Nhâm Tý (23) tháng 11 n?m Quý Mão (1483). Th?i tr? M?c Ð?ng Dung có s?c kho? l?i khôi ngô. T? m?t thanh niên nghèo, s?ng b?ng ngh? ?ánh cá, M?c Ð?ng Dung ?i d? môn thi ??u v?t, trúng ?ô l?c s?, ???c sung vào chân túc v? chuyên c?m dù theo xe vua. Nh?ng Ð?ng Dung ti?n r?t nhanh trên ???ng làm quan.

N?m Tân Mùi (1511) m?i 29 tu?i ?ã ???c phong t??c V? Xuyên Bá. N?m Bính Tý (1516), tri?u ?ình sai Ð?ng Dung làm tr?n th? S?n Nam, gia phong Phó t??ng T? ?ô ??c. Tr?i qua ba ??i vua Lê, Ð?ng Dung ???c phong Thái s? Nhân Qu?c công r?i ??n An H?ng v??ng. L?i d?ng lúc vua Lê ??n hèn, các quan trong tri?u tranh giành xâu xé l?n nhau, M?c Ð?ng Dung âm m?u giành ngôi vua. Tháng 6 n?m Ðinh H?i (1527), M?c Ð?ng Dung t? C? Trai lên kinh ép vua Lê nh??ng ngôi. Lúc này tri?u Lê ?ã quá m?c nát, m?t lòng dân nên s? ?ông h??ng v? M?c Ð?ng Dung ?ã ra ?ón Ð?ng Dung v? kinh.

Nh?ng ngày sau, Ð?ng Dung ra ng? ? chính ?i?n, t? tr?i ??t ? ?àn Nam Giao, d?ng tôn mi?u, l?y H?i D??ng làm D??ng kinh, l?p cung ?i?n ? C? Trai, truy tôn ông t? b?y ??i. Ông cho l?p con trai tr??ng là Ð?ng Doanh làm Thái t?, phong em trai là Quy?t làm Tín v??ng, truy phong em trai là Ð?c làm T? v??ng, c? ba ng??i em gái ??u ???c phong công chúa: em gái l?n tên là Ng?c là Trang Hoa công chúa, th? ??n tên Hu? là Khánh Di?m công chúa và em út Ng?c Di là Tú Hoa công chúa. Cùng v?i vi?c phong t??c cho con, anh em h? M?c, vua còn phong t??c cho m?t lo?t b?y tôi có công tôn phò.

V? ??i ngo?i, ?? tranh th? nhà Minh, vua M?c sai s? mang bi?u sang Yên Ninh nói:

Con cháu h? Lê không còn ai th?a t?, cho nên di chúc cho Ð?i th?n h? M?c t?m qu?n vi?c n??c, ?? yên dân.

Nhà Minh sai ng??i sang dò sét th?c h?, Ð?ng Dung cùng các b?y tôi khác dùng vàng b?c lo lót nh?ng viên t??ng biên thu? nhà Minh ?? tranh th? s? ?ng h? c?a h?. Vì th? n?m K? S?u (1529) hai anh em Tr?nh Ngung và Tr?nh Ngang là c?u th?n nhà Lê ch?y sang c?u vi?n nhà Minh song không thành. Hai viên quan ?ó ??u ch?t già trên ??t Trung Hoa.

Ð? hoàn thi?n vi?c thi?t l?p m?t tri?u ??i m?i, Ð?ng Dung không nh?ng ph?i ch?ng ch?i v?i ph?n ?ng c?a ?ông ??o các c?u th?n nhà Lê mang n?ng ??u óc trung quân, mà còn ph?i ch?n nh?ng ng??i tr? tu?i gánh vác vi?c n??c. Vì v?y b?t ch??c các vua Tr?n, tháng 12 K? S?u (1529) M?c Ð?ng Dung nh??ng ngôi cho con là Ð?ng Doanh làm vua ???c 3 n?m, lúc này m?i 46 tu?i.

M?c ??ng Doanh (1530-1540):

Niên hi?u: Ð?i Chính.
Ð?ng Doanh là con tr??ng c?a M?c Ð?ng Dung. D??i th?i Quang Thi?u nhà Lê, Ð?ng Doanh ???c phong t??c D?c M? h?u, gi? ?i?n Kim Quang. Khi Ð?ng Dung lên ngôi vua, Ð?ng Doanh ???c phong làm thái t?, ? ngôi Thái t? ???c 3 n?m thì lên ngôi vua. Tháng Giêng n?m Canh D?n (1530) Ð?ng Doanh làm l? ??ng quang, ??i niên hi?u là Ð?i Chính, tôn bà n?i là Ð?ng Th? làm Thái Hoàng thái h?u, tôn cha là Ð?ng Dung làm Thái th??ng hoàng. Tr??c h?t Ð?ng Doanh d?ng m?t ngôi ?i?n nguy nga ? làng C? Trai cho Ð?ng Dung ?. M?i tháng hai l?n vào ngày 8 và 22, Ð?ng Doanh d?n qu?n th?n ??n trình y?t. Ð?ng Dung tuy v? s?ng c?nh ?i?n viên ? C? Trai nh?ng ng? ý là tr?n gi? m?t vùng ??t quan tr?ng làm ngo?i viên cho Ð?ng Doanh và v?n ??nh ?o?t nh?ng vi?c tr?ng ??i c?a qu?c gia. T? khi Ð?ng Doanh lên ngôi vua c?ng là lúc ? Thanh Hoá l?c l??ng trung h?ng c?a nhà Lê do Nguy?n Kim c?m ??u ?ã nhóm h?p và ngày càng l?n m?nh. Ð?ng Doanh nhi?u l?n tr?c ti?p c?m quân vào ?ánh, nh?ng không th?ng n?i. Quân Lê tri?u do Nguy?n Kim ch? huy d?a vào r?ng núi Thanh Hoá giáp v?i Lào ?? c? gi? và nuôi d??ng l?c l??ng. Mùa xuân n?m Quý T? (1533) các c?u th?n nhà Lê l?p Lê Trang Tôn lên ngôi vua t?i Lào r?i sai s? v??t bi?n sang nhà Minh c?u vi?n. Nhà Minh ??a quân sang ?ánh nhà M?c. Tr??c tình hình ?ó M?c Ð?ng Dung li?n sai ng??i mang th? ??n t?nh Vân Nam gi?i thích lý do h? M?c lên ngôi vua và b?o là Lê Ninh ch? là con c?a Nguy?n Kim gi? m?o x?ng h? Lê mà thôi. Th?y rõ ?ây là m?t c? h?i ?ánh chi?m Ð?i Vi?t. Vua Minh sai t??ng C?u Loan ?em m?t ??o quân l?n áp sát biên gi?i phía B?c n??c ta. Nh? v?y, nhà M?c r?i vào th? b? ép t? hai m?t: B?c là Minh và Nam là nhà Lê. Tuy nhiên trong 10 n?m c?m quy?n c?a Ð?ng Doanh, tri?u M?c ?ã làm ???c khá nhi?u vi?c mà s? nhà Lê sau này c?ng ph?i ghi nh?n.

Ðó là vi?c r?t ??u ??n c? 3 n?m m?t l?n t? ch?c các k? thi h?i, thi ?ình ?? tuy?n ch?n nhân tài. D??i tri?u M?c nhi?u trí th?c có danh ti?ng ?ã ra thi ?? ??t cao nh? Nguy?n B?nh Khiêm, Giác H?i, Nguy?n Thi?n... Th?i M?c Ð?ng Doanh tr? vì 10 n?m, ??t n??c khá bình yên: phía B?c nhà Minh c?ng ch? có ý ?e do?, phía Nam quân ??i trung h?ng nhà Lê ch?a ?? m?nh ?? ?em quân ra B?c. Ð? d?p b?n tr?m c??p, Ð?ng Doanh ??a ra m?t k? sách hay, vua ra l?nh c?m dân chúng các x? không ???c mang g??m giáo, dao nh?n và các ?? binh khí ?i ra ngoài ???ng. N?u k? nào trái l?nh, cho pháp ty b?t tr? t?i.

Ð?ng Doanh ch? làm vua ???c 10 n?m thì m?t. Ng??i k? nghi?p Ð?ng Doanh là M?c Phúc H?i. Ð?ng Doanh có 7 con trai, ngoài Phúc H?i ???c n?i ngôi còn con th? hai là Phúc T?, phong làm Ninh V??ng, th? 3 là Kính Ði?n phong Kiêm V??ng, th? t? là Lý T??ng, th? 5 là Lý Hoà, th? 6 là Hi?p Cung và th? b?y là Ðôn Nh??ng, phong ?ng v??ng.

Phúc H?i khi lên ngôi ??t tên thu? cho cha là Thái Tông khâm tri?t hoàng ??.

♦ M?c Phúc H?i (1541-1546):

Niên hi?u: Qu?ng Hoà.
Cu?i ??i M?c Ð?ng Doanh, quan h? v?i nhà Minh l?i tr? nên c?ng th?ng. Tình hình ? phía Nam c?ng nguy c?p: quân ??i Lê Trung H?ng sau 7 n?m chiêu binh luy?n mã ?? s?c ?ánh chi?m Ngh? An và hai n?m sau n?m Quý Mão (1543) ?ã ki?m soát ???c c? Tây Ðô (Thanh Hoá). M?c Ð?ng Dung ph?i tr? l?i Ðông Kinh ??a cháu n?i là M?c Phúc H?i lên n?i ngôi n?m Tân S?u (1541).

Lúc này, ? Trung Qu?c, Minh Th? Tông ?em vi?c Nam chinh ra lu?n bàn, r?t nhi?u quan l?i nhà Minh dâng s? con vua nên m?m d?o mà gi?i quy?t vi?c biên gi?i phía Nam, rút bài h?c th?t b?i c?a các ??i vua tr??c. H? b? th? lang Ð??ng Tr? dâng s? trình bày 7 ?i?u không nên ?ánh An Nam, cho r?ng các th?i vua tr??c ch?a bao gi? th?ng l?i ? An Nam k? t? Mã Vi?n ??n Minh Thái Tông... Th? lang Phan Trân l?i nói: "M?c Ð?ng Dung c??p ngôi Lê c?ng nh? Lê c??p ngôi Tr?n v?y; n?u Ð?ng Dung ch?u dâng bi?u n?p c?ng thì coi nh? ???c".

Rút bài h?c t? cha con h? H?, M?c Ð?ng Dung lúc này tuy ?ã nh??ng ngôi cho con ti?p sau là cháu, tr? v? s?ng c?nh ?i?n viên ? C? Trai, v?n ph?i ch?p nh?n yêu c?u trên: t? trói mình tr??c ph? quân Minh ? tr?n Nam Quan, tr? l?i b?n ??ng, xin n?i ph?... Ông già M?c Ð?ng Dung m?c dù lòng không mu?n v?n ph?i g?ng s?c cu?i cùng ch?u n?i nh?c (kh? nh?c k?) ?? con cháu ông tránh kh?i m?t cu?c chi?n tranh kh?c li?t mà ch?c ch?n là t?n r?t nhi?u n?m x??ng máu c?a c? hai bên. Sau s? ki?n quá s?c ?ó, tr? v? C? Trai s?ng nh?ng ngày còn l?i, ch?ng bao lâu thì M?c Ð?ng Dung m?t, ?ó là m?t ngày thu tháng 8 n?m Tân S?u (1541). Nh? v?y M?c Ð?ng Dung làm vua 3 n?m, làm Thái th??ng hoàng 12 n?m, th? 59 tu?i.

Th?i M?c Phúc H?i theo l?i bàn c?a thi?u s? M?c Ninh Bang, ?ã ti?n hành vi?c chia c?p l?c ?i?n, ??c bi?t ?u tiên binh s?-m?t l?c l??ng quân s? to l?n ???c nuôi d??ng ?? ch?ng l?i Nam Tri?u.

Trong khi ?ó, t?i Nam Tri?u, quân binh do Lê Trang Tông t? làm t??ng ?ã kéo ra Yên Mô (Ninh Bình), Thái s? h?ng qu?c công Nguy?n Kim b? ?ánh thu?c ??c ch?t ??t ng?t, quy?n hành l?t vào tay con r? Nguy?n Kim là Tr?nh Ki?m. L?c l??ng phía Nam tri?u ngày càng ???c c?ng c?. M?c Phúc H?i l?i th??ng say mê hát x??ng, thích ch?i ch?i gà, ít quan tâm ??n tri?u chính, m?i m?t gi?m sút. Song Phúc H?i làm vua không lâu, ngày 8 tháng 5 n?m Bính Ng? (1546), Phúc H?i ch?t ? ngôi 6 n?m, v? sau truy tôn làm Hi?n Tông Hi?n hoàng ??.

♦ M?c Phúc Nguyên (1546-1561):

Niên hi?u:
- V?nh Ð?nh (1547);
- C?nh L?ch (1548-1553);
- Qu?ng B?o (1554-1561).

Phúc Nguyên là con tr??ng c?a Phúc H?i, n?i ngôi vào tháng 5 n?m Bình Ng? (1548). Vì vua m?i n?i ngôi còn nh? tu?i nên m?i công vi?c tri?u chính do ng??i chú là Kiêm v??ng M?c Kính Ði?n quy?t ?oán. Nh?ng tri?u M?c ??n ?ây ?ã b?t ??u l?c ??c. Nguyên do khi Phúc H?i m?t, t??ng nhà M?c là Ph?m T? Nghi m?u l?p Hoàng v??ng chính Trung (là con th? c?a Ð?ng Dung) lên làm vua, vi?c không thành M?c Phúc Nguyên sai Kính Ði?n và Nguy?n Kính ?em quân ?i b?t Chính Trung d?i v? xã Hoa D??ng (xã Trác D??ng, H?ng Nhân, Thái Bình), nh?ng b? T? Nghi ?ánh thua. Sau vì th? T? Nghi ?em Chính Trung ra chi?m c? mi?n Yên Qu?ng Ðông, Qu?ng Tây, ng??i Minh không th? ki?m ch? ???c. Sau h? ph?i thu x?p cho Chính Trung an c? ? x? Thanh Vi?n, hàng n?m c?p phát l??ng th?c.

Vì l?c ??c n?i b?, Chính Trung ? ??t Minh ?em vi?c Nguy?n Kinh chuyên tâu lên Vi?n ??c ph? nhà Minh. Nhà Minh ng? Phúc Nguyên không ph?i là dòng dõi nhà M?c, ?em th? ?òi khám xét. V?a m?i d?p xong d? ??ng c?a T? Nghi ? H?i D??ng, M?c Kính Ði?n và Lê Bá Ly ph?i h? t?ng M?c Phúc Nguyên lên c?a Tr?n Nam, dùng m?i l?i l? thuy?t ph?c, ???c quan ch?c L??ng Qu?ng b?ng lòng phong cho t?p t??c, ?ó là n?m K? D?u (1549)...

Sau s? ki?n ?y có ng??i dâng s? khuyên M?c Phúc Nguyên ph?i bi?t t? mình trông coi chính s? vì ?ã l?n tu?i r?i. Dù v?y, Phúc Nguyên không ?? s?c ?i?u hành vi?c n??c, ph?i nh? c?y vào Lê Bá Ly. N?m K? D?u (1549), vua M?c phong cho Lê Bá Ly làm Thái t?, Ph?ng qu?c công, t? ?ó Bá Ly tr? thành ng??i n?m gi? binh quy?n và tri?u ?ình, uy th? ngày m?t l?n, con em trong nhà Bá Ly ??u ??m nh?n nhi?u tr?ng trách l?n c?a tri?u ?ình. Và mâu thu?n gi?a các qu?n th?n l?i n?i lên: Ph?m Qu?nh, Ph?m Dao, c? hai cha con tr??c kia là tôi t? Lê Bá Ly nay có chút vinh hi?n l?i ghen t?c gièm pha. M?c Phúc Nguyên ?ã tin theo Ph?m Qu?nh, và th? là cha con Lê Bá Ly ?em b? t??ng và quân gia h?n 1 v?n 4 nghìn ng??i tr?n vào Thanh Hoá xin hàng vua Lê. T? ?ó, ph?n l?n m?u th?n mãnh t??ng b? nhà M?c ch?y theo Lê. Thanh th? quân Trung H?ng ngày càng tr? nên m?nh m?. M?c Phúc Nguyên th?y v?y làm lo, trao h?t binh quy?n cho chú là M?c Kính Ði?n, t? mình rút v? b?o v? x? mi?n Ðông.

Tháng 7 n?m Ðinh T? (1557), M?c Phúc Nguyên sai Kính Ði?n ?em quân vào ?ánh Thanh Hoá; Ph?m Qu?nh, Ph?m Dao ?ánh Ngh? An. Quân M?c thua to. M?c Kính Ði?n ph?i li?u nh?y xu?ng sông, b?i vào ?n n?p t?i hàng núi ch?u ?ói ch?u khát su?t 3 ngày, may g?p ???c m?t ng??i ?ánh cá c?u s?ng. Th?a th?ng quân Lê-Tr?nh huy ??ng h?n 5 v?n quân thu? b? t? ch?c cu?c t?n công ra S?n Nam, nh?ng b? thua, quân Tr?nh tan v?, b? thuy?n ch?y b?. Quân M?c l?i sai t??ng ch?n l?i v?, quân Lê-Tr?nh ch?t ??n quá n?a, hàng ch?c viên t??ng b? gi?t, thuy?n binh khí gi?i b? l?i vô k?.

Ð?n n?m K? Mùi (1559) quân Lê-Tr?nh l?i m? cu?c t?n công ra B?c, ?ánh phá các t?nh h?u ph??ng c?a M?c nh? S?n Tây, Tuyên Quang, H?ng Hoá, Kinh B?c, H?i D??ng... M?c Phúc Nguyên ph?i rút vào phòng th?, bên ngoài thành Th?ng Long ?óng ??n tr?i d?c Tây sông Nh?, dinh tr?i liên ti?p, thuy?n bè n?i nhau; ngày thì gióng tr?ng báo tin, ?êm thì ??t l?a làm hi?u. B? quân Tr?nh ?ánh tr?c ti?p vào các huy?n Ðông Tri?u, Giáp S?n, Chí Linh, quân M?c ph?i ra huy?n Thanh Trì.

Tháng 12 n?m Tân D?u (1561), gi?a lúc cu?c chi?n Tr?nh-M?c ?ang gay go quy?t li?t nh?t thì M?c Phúc Nguyên ch?t vì b?nh ??u mùa. Ông vua M?c tr? này ? ngôi ???c 18 n?m. Ð?t niên hi?u 3 l?n.

♦ M?c M?u H?p (1562-1592):

Niên hi?u:

- Thu?n Phúc (1562-1565);
- Sùng Khang (1566-1577);
- Diên Thành (1578-1585);
- Ðoan Thái (1586-1587);
- H?ng Tr? (1590);
- H?ng Ninh (1591-1592).

M?c M?u H?p là con c? c?a Phúc Nguyên, sinh n?m Nhâm Tu?t (1562). Khi lên ngôi m?i 2 tu?i ph?i l?y ?ng v??ng M?c Ðôn Nh??ng (con trai M?c Ð?ng Doanh) làm ph? chính. N?m ?y (1562), h? M?c ng? Thái b?o V?n Qu?c công Ph?m Dao có lòng khác bèn gi?t ?i.

N?m Bính D?n (1566) M?c M?u H?p d?i v? ? quán B? Ð?, sai L?i b? th??ng th? kiêm Ðông các ??i h?c s? Giáp H?i và Ðông các hi?u th? Ph?m Duy Quy?t lên ??a ??u L?ng S?n ?ón s? th?n Lê Quang Bí v? n??c. Nguyên là vào n?m M?u Thân (1548) Quang Bí ???c c? ?i s? lo vi?c c?ng ti?n hàng n?m. Ông ??n Nam Minh, b? ng??i nhà Minh ng? là quan gi? m?o, ph?i b?t ch? ?? tra xét th?c h?. Nh?ng r?i Quang Bí c? ph?i l?u l?i s? quán ch? minh xét. B?y gi? Phúc Nguyên m?y n?m li?n b? vi?c c?ng nên không dám tâu xin. Ð?n N?m Quý H?i (1563) viên quan ? L??ng Qu?ng m?i sai ng??i ??a Quang Bí 25 l?ng b?c ?? th??ng công lao và ti?p t?c cu?c hành trình c?a s? b?. Khi Quang Bí t?i B?c Kinh l?i b? l?u gi? ch? ??i ? s? quán. M?c dù ch? ??i r?t lâu nh?ng Quang Bí v?n kính c?n gi? m?nh chúa, không t? ra b?c t?c. Th?y v?y viên Ð?i h?c s? nhà Minh là Lý Xuân Ph??ng v?a n? ph?c v?a th??ng tình m?i tâu vua Minh cho dâng n?p l? ph?m và cho Quang Bí chi?m k? l?c v? th?i gian ?i s? trong l?ch s? ngo?i giao n??c Nam, c? ?i v? và ch? ??i h?t 18 n?m. Lúc ra ?i tóc xanh m??t, khi tr? v? râu tuy?t b?c ph?! Ng??i nhà Minh ví ông nh? Tô V? x?a ?i s? sang Hung nô!

Khi v? ??n Ðông Kinh, Bí ???c phong Tô Qu?n công.

Tháng 10 n?m Quý D?u (1573), M?c H?u H?p m?i 12 tu?i, t? b?n B? Ð? qua sông vào Ðông Kinh, ??p thành ? bên ngoài c?a Nam, d?ng m?t ngôi ?i?n b?ng tranh tre ?? ?. Th? r?i n?m Ðinh S?u (1577), M?c M?u H?p 16 tu?i, l?y con gái c?a C?m y th? v? s? Phú S?n h?u V? V?n Khuê là nàng V? Th? Hoành làm v?, l?p làm Chính phi.

Vào th?i ?i?m này, ? phía Nam tri?u, Tr?nh Ki?m ?ã ch?t, binh quy?n vào tay Tr?nh Tùng. Vua Lê và Tr?nh Tùng s?ng v?i nhau khá hoà thu?n, chính s? ???c ch?nh ??n, quân s? tinh tráng kho? m?nh, khí th? ?ang lên. Còn phía B?c tri?u, sau khi vào Ðông Kinh, M?c M?u H?p ham ch?i b?i, say ??m t?u s?c, không ?? ý gì ??n vi?c n??c. R?t nhi?u s? c?a các quan khuyên r?n M?c M?u H?p nh?ng vô hi?u.

Ngày 21 tháng 2 n?m M?u D?n (1578), M?c M?u H?p b? sét ?ánh vào cung, li?t n?a ng??i, ch?a mãi m?i kh?i. Lúc này r?t nhi?u ng??i tr??c kia hi v?ng nh?ng gì t?t ??p ? v??ng tri?u m?i, ?ã ra thi th? tài n?ng giúp vi?c, ??u chán n?n, mu?n rút v? ?n.

Th?y Giáp Tr?ng là ng??i h?t lòng, M?c M?u H?p phong ch?c Th??ng th? L?i b? Lu?n Qu?n công. Ông kiên quy?t t? ch?i... nh?ng M?c M?u H?p không ch?p nh?n.

Tháng 10 n?m Canh Thìn (1580), M?c Kính Ði?n, ng??i có uy quy?n danh v?ng và là tr? c?t c?a tri?u ?ình nhà M?c qua ??i, lòng ng??i hoang mang. Chính quy?n c?a M?c M?u H?p b?t ??u tránh kh?i b?i vong: quan l?i hèn nhát, c? h?i và vô trách nhi?m ch? ham ??c khoét làm giàu. Tri?u th?n thì không hi?n ???c k? sách gì ?? ch?ng l?i ??ch. ?ng v??ng M?c Ðôn Nh??ng gi? quy?n ph? chính quy?t ??nh m?i vi?c nh?ng l?i th??ng v? s?ng ? D??ng kinh, vì th? vi?c tri?u bê b?i không ai quy?t ?oán. Các quan có vi?c ??n y?t ki?n b?m báo, vua không gi?i quy?t n?i. Còn quan ph? chính thì khó g?p. T? ?ó tri?u th?n tr? n?i, không t?i công ???ng, tránh né không ch?u bàn vi?c. Hàng ??ng s? tâm huy?t g?i lên khuyên M?c M?u H?p thay ??i chính s?, song vô hi?u.

Gi?a lúc ?ó quân ??i Lê - Tr?nh t?n công liên ti?p vào h?u c?, quân M?c có lúc ?ã ph?i huy ??ng l?c l??ng ch?ng tr? ??n 10 v?n quân, nh?ng nhà M?c v?n thua tr?n. M?c H?u H?p l?i b? kinh thành Th?ng Long sang b?n B? Ð?, chia quân gi? phía B?c sông Cái ?? t? v?.

Kh?n ??n là v?y mà M?c M?u H?p v?n lao vào ?n ch?i trác táng. Th?y Nguy?n Th? Niên, con gái c?a Nguy?n Quy?n, v? tr?n th? Nam Ð?o S?n qu?n công Bùi V?n Khuê, em gái hoàng h?u xinh ??p, M?u H?p ?em lòng yêu m?n, bèn ng?m ng?m tính k? gi?t Bùi V?n Khuê, m?t t??ng tài th?ng l?nh toàn b? l?c l??ng thu? quân c?a M?c ?? c??p v? Khuê. Bi?t âm m?u ?y, v? V?n Khuê m?t báo cho ch?ng. V?n Khuê ?em quân b?n b? v? gi? Gia Vi?n, ch?ng l?i l?nh vua M?c. M?c M?u H?p m?y l?n v?i không ???c ph?i cho quân t??ng ??n h?i t?i V?n Khuê. V?n Khuê, m?t m?t ?em quân ch?ng gi?, m?t khác cho con là Bùi V?n Nguyên vào hàng quân Tr?nh và xin quân c?u vi?n. Tr?nh Tùng r?t m?ng, thu nh?n ngay và cho quân ra c?u V?n Khuê. Th? là thu? quân, ch? m?nh nh?t ?ã l?t vào tay quân Tr?nh. Tr?nh Tùng ???c V?n Khuê giúp nên rõ ràng th? th?ng ?ã ? trong tay!

Ngày 25 tháng 11 n?m Nhâm Thìn (1592), thu? quân Tr?nh g?m 300 chi?c thuy?n ?ánh vào huy?n Kim Thành. M?c M?u H?p b? ch?y, quân Tr?nh thu ???c r?t nhi?u vàng b?c, c?a c?i, ?? dùng và con gái, b?t Thái h?u nhà M?c gi?i v? Th?ng Long. T?i sông B? Ð?, Thái h?u nhà M?c nh?y xu?ng sông t? v?n. M?c M?u H?p s? ??n n?i ph?i trao h?t quy?n bính cho con trai là Toàn lên làm vua còn mình thì ch?y tr?n.

M?c M?u H?p ch?y tr?n t?i m?t ngôi chùa ? huy?n Ph??ng Nhãn (B?c Ninh). Quân Tr?nh s?c t?i, dân ??a ph??ng cho bi?t M?c M?u H?p ?óng gi? s? ông, ??n ?n ? chùa Mô Khê ?ã 11 ngày. Quân Tr?nh ??n chùa th?y M?u H?p nghi?m nhiên ng?i x?p b?ng, ?ang t?ng kinh.

Quân Tr?nh dùng voi ch? M?c M?u H?p và hai k? n?, gi?i v? kinh s?. Sau ?ó, M?u H?p ph?i ch?u cho s?ng ba ngày, xong chém ??u ? bãi cát B? Ð?, th? c?p hi?n hoàng ?? nhà Lê ? hành t?i V?n L?i x? Thanh Hoá, b? ?óng ?inh ?em bêu ngoài ch?.

M?c M?u H?p lên ngôi lúc 2 tu?i, ? ngôi 29 n?m, khi ch?t 31 tu?i.

Con trai M?c M?u H?p là Toàn, ???c M?u H?p nh??ng ngôi, t? x?ng là V? An, nh?ng không ???c nhân tâm ?ng h?, th? cô, ng?m tr?n c?ng b? quân Tr?nh b?t ???c ?em chém ??u t?i b?n Th?o Tân.

Nh? v?y h? M?c t? Ð?ng Dung ??n M?u H?p, truy?n ngôi ???c n?m ??i thì m?t, t?ng c?ng ???c 66 n?m.

Sau ?ó con cháu nhà M?c rút lên Cao B?ng. Theo s?m tr?ng Trình, h? M?c còn kéo dài ???c ??n 96 n?m n?a m?i b? m?t h?n.

Ð?n n?m M?u Thìn (1668), nh?ng d? ??ng cu?i cùng c?a nhà M?c m?i b? tri?u ?ình Lê - Tr?nh d?p yên.

 

Th?i H?u Lê

Th?i H?u Lê - th?i k? phân tranh (1533-1788) t?n t?i trong 256 n?m v?i di?n bi?n nh? sau:

Nam tri?u - B?c tri?u (1533-1593)
Tr?nh - Nguy?n phân tranh
Các ??i chúa Tr?nh (1545-1787)
Các ??i chúa Nguy?n (1600-1802)

Nam tri?u - B?c tri?u (1533-1593):

Ð?n ??u th?p l?c th? k?, b?i vì vua nhà Lê hoang dâm vô ??, b? vi?c tri?u chính ?? nát, cho nên trong n??c lo?n l?c, nhà M?c nhân d?p này ?o?t ngôi. Nhà Lê tuy ?ã m?t ngôi, nh?ng lòng ng??i còn t??ng nh? ??n công ??c c?a vua Thái T? và vua Thánh Tông, cho nên l?i theo phò con cháu nhà Lê ? phía nam, l?p ra tri?u ?ình riêng ? vùng Thanh Hóa, Ngh? An, ?? ch?ng l?i nhà M?c. ??t n??c chia ra thành hai mi?n: Nam tri?u và B?c tri?u; hai bên ?ánh nhau trong n?m sáu m??i n?m tr?i.

♦ Lê Trang Tông (1533-1548):

Niên hi?u: Nguyên Hoà.
N?m n?m sau, k? t? ngày b? M?c Ð?ng Dung giành ngôi vua, ??n n?m Quý T? (1533), nhà Lê l?i ???c d?ng lên, m?c dù vua ? ??t Lào nh?ng ?ã có niên hi?u, các nhà chép s? g?i ?ó là th?i Lê Trung H?ng (H?u Lê).

Lê Trang Tông, huý Ninh, l?i có tên n?a là Huy?n, là con c?a Chiêu Tông, cháu ba ??i c?a Thánh Tông. M? là Ph?m Th? Ng?c Qu?nh, ng??i sách Cao Trì, huy?n Thu? Nguyên (nay là Ng?c L?c, Thanh Hoá). Khi Ð?ng Dung b?c Chiêu Tông v? kinh thì Duy Ninh ch?y v? Thanh Hoá, m?i 11 tu?i, Lê Quán ?m ch?y sang Ai Lao ??i tên là Huy?n. Lúc ?ó t??ng c? là Chiêu Huân công Nguy?n Kim m?t m?u khôi ph?c, sai Tr?nh Duy Thu?n cùng Tr?nh Duy S?n tri?u t?p th?n dân c?, ?ón Duy Ninh l?p nên làm vua, b?y gi? 19 tu?i.

N?m Quý T? (1533), tháng Giêng, Duy Ninh lên ngôi ? ??t Ai Lao, ??t niên hi?u là Nguyên Hoà, tôn ??i t??ng quân Nguy?n Kim làm Th??ng ph? Thái s? H?ng qu?c công ch??ng n?i ngo?i s?, l?y ho?n quan là Ðinh Công làm thi?u uý h?ng Qu?c công... l?y tr?i S?m H? làm n?i hành t?i, giao k?t v?i vua Ai Lao là S? Ð?u ?? nh? v? quân, l??ng m?u vi?c l?y l?i n??c, sai Tr?nh Duy Liêu sang Minh tâu t? Ð?ng Dung ti?m lo?n, chi?m gi? kinh thành, ng?n tr? ???ng ti?n công. Nhà Minh sai Hàm Ninh h?u C?u Loan làm T?ng ??c quan v?, Binh b? th??ng th? Mao Bá Ôn làm Tham tán quân v?, ?em quân ?ánh M?c.

Tháng 12 n?m Canh Tý (1540), Nguy?n Kim kéo quân t? Ai Lao v? n??c ?ánh Ngh? An, nhi?u hào ki?t theo v? giúp Trung H?ng. Cu?i n?m Quý Mão (1543), nhà Lê chi?m ???c Tây Kinh, t??ng D??ng Ch?p Nh?t c?a nhà M?c ph?i ??u hàng. T? ?ó trong n??c d?n d?n hình thành hai mi?n ch?u s? kh?ng ch? c?a hai l?c l??ng ??i l?p: Thanh Hoá, Ngh? An tr? vào thu?c vua Lê d??i s? giúp ?? c?a các t??ng h? Nguy?n r?i h? Tr?nh (Nam Tri?u), vùng B?c B? trong ?ó có c? kinh thành thu?c quy?n M?c (g?i là B?c Tri?u). T? ?ó b?t ??u m?t cu?c n?i chi?n tàn kh?c kéo dài g?n 50 n?m (1545-1592) g?i là n?i chi?n Nam-B?c tri?u. N?m Quý T? (1545), Nguy?n Kim ?em quân ti?n ?ánh S?n Nam, ??n huy?n Yên Mô thì b? hàng t??ng c?a M?c là D??ng Ch?p Nh?t ?ánh thu?c ??c gi?t ch?t. Con r? Nguy?n Kim là Tr?nh Ki?m n?m gi? binh quy?n, ti?p t?c s? nghi?p tranh ch?p v?i nhà M?c. T? ?ó h? Tr?nh th? t?p n?m gi? binh quy?n, m? ??u th?i k? "Vua Lê chúa Tr?nh" sau này... Tr?nh Ki?m có toàn quy?n ??nh ?o?t vi?c quân ? ngoài c?ng nh? vi?c n?i tri?u, t?t th?y ??u t? quy?t sau m?i tâu v?i vua.

N?m Bính Ng? (1546), Tr?nh Ki?m l?p hành t?i vua Lê ? V?n L?i (Th? Xuân, Thanh Hoá). L?y danh ngh?a phù Lê di?t M?c, nhi?u hào ki?t, danh s? ???ng th?i l?i tìm vào Thanh Hoá nh? L??ng Ð?c B?ng, Phùng Kh?c Khoan.

N?m M?u Thân (1548), Lê Duy Ninh m?t, th? 34 tu?i, ? ngôi 16 n?m, qu?n th?n dâng tên hi?u Lê Trang Tông, Tr?nh Ki?m cho l?p Thái t? là Duy Huy?n lên n?i ngôi.

♦ Lê Trung Tông (1548-1556):

Niên hi?u: Thu?n Bình.
Tên th?t là Huyên con l?n c?a Lê Trang Tông. Tính tình khoan r?ng, thông su?t, có m?u l??c ?? v??ng. N?m 1548 Trang Tông m?t, Huyên ???c l?p lên n?i ngôi khi m?i 15 tu?i, l?y hi?u là Trung Tông. Công vi?c trong tri?u ??u giao cho L??ng qu?c công Tr?nh Ki?m quy?t ??nh. N?m Quý S?u (1553) vua d?i hành t?i ??n xã Yên Tr??ng (trên t? ng?n sông Chu, thu?c Th? Xuân Thanh Hoá), b?n doanh c?a Tr?nh Ki?m, n?m sau, Giáp D?n (1554), l?i d?i ??n xã Bi?n Th??ng (t?c B?ng Trung, huy?n V?nh L?c, trên sông Mã) là n?i Tr?nh Ki?m ? v?i m? khi còn nh?. C?ng t? n?m ?ó nhà Lê b?t ??u ??t ch? khoa ?? ch?n nhân tài, k? thi n?m Giáp D?n (1554) l?y ?? 5 ?? nh?t giáp ch? khoa xu?t thân và 8 ng??i ?? nh? giáp ??ng ch? khoa xu?t thân. Vì quan ni?m nhà Lê là chính th?ng, lúc ?ó nhi?u nhà Nho d? thi và làm quan v?i nhà Lê nh? Ðinh B?t Tuy, Chu Quan Trú... Nhà Lê c?ng thu hút ???c m?t s? t??ng gi?i nh? Lê Bá Ly, Nguy?n Kh?i Khang, Nguy?n Thi?n, Lê Kh?c Th?n... b? nhà M?c vào phò giúp, nên th? l?c ngày càng m?nh.

Tháng Giêng n?m Bính Thìn (1556) vua b?ng hà khi m?i 22 tu?i, không có con n?i, Tr?nh Ki?m cùng v?i các ??i th?n sai ng??i tìm con cháu h? Lê l?p nên.

♦ Lê Anh Tông (1556-1573):

Niên hi?u:
- Thiên H?u (1557);
- Chính Tr? (1558-1571);
- H?ng Phúc (1572-1573).

Lê Anh Tông tên huý là Duy Bang, là dòng dõi nhà Lê. Tr??c ?ó, anh th? hai c?a Lê Thái T? tên là Tr?, Tr? sinh ra Khang, Khang Sinh ra Th?, Th? sinh ra Duy Thi?u, Duy Thi?u sinh ra Duy Khoáng, Duy Khoáng l?y v? ng??i h??ng B? V? huy?n Ðông S?n sinh ra Duy Bang. Khi Lê Trung Tông m?t, không có con n?i ngôi, Thái s? Tr?nh Ki?m cùng các ??i th?n tìm ???c Duy Bang ?ang s?ng ? h??ng B? V? (Phía Nam thành ph? Thanh Hoá), ?ón v? l?p làm vua, khi ?ó ông ?ã 25 tu?i.

Khi Tr?nh Ki?m còn s?ng, m?i quy?n hành trong tri?u ??u do Tr?nh Ki?m quy?t ??nh, vua ch? vi?c nghe theo. Các tr?n ?ánh l?n v?i quân M?c ??u do Tr?nh Ki?m chia quân ?i?u khi?n. Ngay c? khi Lê Duy Hàn em vua ng?m có ý khác l?n vào trong cung l?y tr?m ?n báu, b? vua b?t, vua xá t?i cho, ??n khi Duy Hàn ph?m t?i gi?t ng??i, vua c?ng giao cho Thái s? Tr?nh Ki?m toàn quy?n xét x?.

Tháng 2 n?m Canh Ng? (1570), Tr?nh Ki?m ?m n?ng r?i m?t. Anh em Tr?nh C?i và Tr?nh Tùng tranh giành nhau quy?n bính. Lúc này tình hình nhà Lê b? chia r? và suy y?u. Nh?ng vua Lê Anh Tông ?ã tr?c ti?p ?i?u hành, dàn x?p các mâu thu?n này. Các t??ng nhà Lê nh? Lê C?p Ð? c?ng t? ra có n?ng l?c và l?p ???c nhi?u chi?n công, chính b?n thân Lê Anh Tông c?ng nhi?u l?n c?m quân ra tr?n. M?c dù Lê Anh Tông v?n tín nhi?m và trao quy?n hành cao nh?t cho Tr?nh Tùng t??c Tr??ng qu?n công n?m gi? binh quy?n nh?ng nhi?u l?n vua v?n t? làm ?ô t??ng th?ng ??c ??i binh ?em quân cùng Tr?nh Tùng ra ?ánh nhà M?c ? phía B?c. Quan h? gi?a vua và chúa có ph?n hoà thu?n, song tháng 3 n?m Nhâm Thân (1572), Lê C?p Ð? nh?m có ý khác, r? Tr?nh Tùng ?i thuy?n ra gi?a sông m?u gi?t, Tr?nh Tùng bi?t ???c, nên vi?c không xong. T? ??y hai nhà thù oán nhau, bên ngoài gi? cách hi?p s?c v?i nhau ?? ?ánh M?c, bên trong ??u ngó nhau, ?? phòng thích khách. Sau ?ó Tr?nh Tùng l?p m?u gi?t Lê C?p Ð?. M?t s? qu?n th?n nh? C?nh H?p và Ðình Ng?n nói v?i vua r?ng: T? t??ng n?m binh quy?n to nh? v?y, b? h? khó lòng ??ng ???c. Vua nghe nói th? v?a s?, v?a ng?, bèn ban ?êm ch?y ra ngoài cùng b?n hoàng t? ?óng ? thành Ngh? An. Tr?nh Tùng cùng v?i b? tôi l?p con th? 5 c?a vua Anh Tông là Duy Ðàm lên ngôi và sai Nguy?n H?u Liên ?i ?ón vua c?. Khi v? ??n Lôi D??ng (Thanh Hoá), Anh Tông b? gi?t ch?t.

Nh? v?y Lê Duy Bang ? ngôi 16 n?m, th? 42 tu?i, ??t niên hi?u 3 l?n: Thiên H?u (1557), Chính Tr? (1558-1571) và H?ng Phúc (1572-1573).

♦ Lê Th? Tông (1573-1599):

Niên hi?u:
- Gia Thái (1573-1577);
- Quang H?ng (1578-1599).

Vua Anh Tông có 5 ng??i con trai, b?n ng??i anh ?ã ch?y cùng vua cha vào Ngh? An, còn l?i Duy Ðàm là con trai th? 5, sinh tháng 11 n?m Ðinh Mão (1567), ???c nuôi ? xã Qu?ng Th? huy?n Thu? Nguyên. Khi Anh Tông ch?y ra ngoài, Duy Ðàm còn th? ?u không ?i theo ???c. T? t??ng Tr?nh Tùng l?p lên n?i ngôi, m?i 7 tu?i. Tr?nh Tùng cho tìm danh nho vào d?y h?c cho vua, vua h?c ngày càng t?n t?i, hi?u bi?t r?ng c? vi?c trong sách v? và vi?c ngoài ??i.

Tháng 8 n?m Canh Thìn (1578), vua cho khôi ph?c l? thi H?i ?? l?a ch?n nhân tài, cho Nguy?n V?n Giai và 3 ng??i n?a ?? ti?n s? xu?t thân, Lê Quang Hoa và m?t ng??i n?a ?? ?ông ti?n s? xu?t thân.

Sau g?n 50 n?m chi?n tranh Nam B?c tri?u, v?i trên 38 tr?n ?ánh l?n nh?, hàng v?n dân lành b? sung lính và b? ??y vào các cu?c tàn sát kh?ng khi?p. Có nh?ng tr?n m?i bên quân s? lên ??n 10 v?n ng??i. Hai bên gi?ng co khá quy?t li?t. Ð?n n?m Tân Mão (1591), ti?t ch? Tr?nh Tùng m? m?t cu?c hành binh l?n ?ánh tr?n quy?t ??nh ? Ðông Kinh, b?t ???c M?c M?u H?p, chi?m l?i ???c kinh thành. Tháng 2 n?m Quý T? (1593), sau khi s?a sang l?i ???c kinh thành, cung ?i?n, Tr?nh Tùng cho ?ón vua Lê t? hành cung V?n l?i (Thanh Hoá) ra kinh thành Th?ng Long (Ðông Kinh). Ngày 16 tháng 4 n?m Quý T? (1593) vua lên chính ?i?n coi ch?u, tr?m quan ??n chào m?ng, ?ánh d?u s? nghi?p Trung H?ng c?a nhà Lê ?ã hoàn thành. V?n ?? ??t ra ti?p theo là công vi?c ngo?i giao v?i nhà Minh. Sau nhi?u c? g?ng ngo?i giao, ??c bi?t là tài ??i ?áp và th? phú c?a Phùng Kh?c Khoan và phái b? sang Yên Kinh, n?m M?u Tu?t (1598), vua Minh phong cho Lê Duy Ðàm là An Nam ?ô th?ng s?, s?c phong và ?n b?c ???c s? nhà Minh tr?c ti?p ??a sang.

Công cu?c Trung H?ng ?ã hoàn thành, l?i ???c các quan thiên tri?u tr?ng v?ng. Tr?nh Tùng t? x?ng làm Ðô nguyên suý T?ng qu?c chính th??ng ph? Bình An V??ng và ??nh l? c?p l?c cho vua Lê ch? ???c thu thu? m?t ngàn xã, c?p cho 5.000 lính làm quân túc v?, 7 con voi và 20 chi?c thuy?n r?ng. Còn l?i quy?n hành trong n??c ??u do Tr?nh V??ng toàn quy?n quy?t ??nh, vua ch? ng?i ch?p tay không làm gì ch? gi? ??i c??ng, T? ?ây th?c s? b?t ??u th?i k? mà s? g?i là Vua Lê chúa Tr?nh.

Ngày 24/8 n?m K? H?i (1599), vua b?ng hà, th? 33 tu?i, ? ngôi ???c 27 n?m.

Nhà Nguy?n

Nhà Nguy?n (1802-1945), tr?i qua 13 ??i vua, bao g?m:

Gia Long Hoàng Ð? (1802-1819)
Minh M?nh Hoàng Ð? (1820-1840)
Thi?u Tr? Hoàng Ð? (1841-1847)
T? Ð?c Hoàng Ð? (1848-1883)
D?c ??c Hoàng Ð? (1883, 3 ngày)
Hi?p Hòa Hoàng Ð? (1883, 4 tháng).

 

Ki?n Phúc Hoàng Ð? (1883-1884)
Hàm Nghi Hoàng Ð? (1884-1885)
??ng Khánh Hoàng Ð? (1886-1888)
Thành Thái Hoàng Ð? (1889-1907)
Duy Tân Hoàng Ð? (1907-1916)
Kh?i ??nh Hoàng Ð? (1916-1925)
B?o ??i Hoàng Ð? (1926-1945)

♦ Gia Long Hoàng Ð? (1802-1819):

Niên hi?u: Gia Long.
Nguy?n Ánh l?y ???c Gia Ð?nh n?m M?u Thân (1788) tuy ?ã x?ng v??ng mà ch?a ??t niên hi?u riêng, v?n dùng niên hi?u vua Lê. Tháng 5 n?m Nhâm Tu?t (1802) l?y l?i ???c toàn b? ??t ?ai c? c?a các chúa Nguy?n, Nguy?n Phúc Ánh cho l?p ?àn t? cáo tr?i ??t, thi?t tri?u t?i Phú Xuân ??t niên hi?u Gia Long n?m th? nh?t. Lê Quang Ð?nh ???c c? làm Chánh s? sang nhà Thanh xin phong v??ng và ??i tên n??c là Nam Vi?t. Nhà Thanh cho r?ng tên n??c là Nam Vi?t s? l?n v?i n??c c?a Tri?u Ðà (g?m c? Ðông Vi?t, Tây Vi?t) nên ??i là Vi?t Nam. Th? là n?m Giáp Tý (1804) án sát Qu?ng Tây T? B? Sâm ???c vua Thanh phái sang phong v??ng cho Gia Long và n??c ta có tên là Vi?t Nam. N?m Bính D?n (1806), Gia Long chính th?c làm l? x?ng ?? ? ?i?n Thái Hoà và t? ?ây quy ??nh hàng n?m c? ngày r?m và mùng m?t thì thi?t ??i tri?u; các ngày 5, 10, 20 và 25 thì thi?t ti?u tri?u.

Là vua sáng nghi?p c?a tri?u Nguy?n c?a m?t qu?c gia th?ng nh?t, Gia Long ph?i quy?t ??nh r?t nhi?u vi?c ??t n?n móng cho v??ng tri?u có m?t ??a bàn th?ng tr? r?ng l?n t? B?c chí Nam. Ð? tránh l?ng quy?n, ngay t? ??u vua bãi b? ch?c v? T? t??ng. ? tri?u ?ình ch? ??t ra 6 b?: L?i, H?, L?, Binh, Hình, Công do các Th??ng th? ??ng ??u và T? h?u tham tri, T? h?u th? lang giúp vi?c.

Qu?n lý m?t ??t n??c th?ng nh?t kéo dài t? L?ng S?n ??n Hà Tiên ??i v?i Gia Long lúc ?ó là hoàn toàn m?i m?. Gia Long cho t? ch?c l?i các ??n v? hành chính t? Trung ??ng xu?ng.

C? n??c chia làm 23 tr?n, 4 doanh. T? Ninh Bình tr? ra g?i là B?c Thành g?m 11 tr?n (5 n?i tr?n và 6 ngo?i tr?n); T? Bình Thu?n tr? vào g?i là Gia Ð?nh thành g?m 5 tr?n; ? quãng gi?a là các tr?n ??c l?p: Thanh Hoá, Ngh? An, Qu?ng Ngh?a, Bình Ð?nh, Phú Yên, Bình Hoà, Bình Thu?n; ??t kinh k? ??t 4 doanh: Tr?c L? Qu?ng Ð?c doanh (t?c Th?a Thiên), Qu?ng Tr? doanh, Qu?ng Bình doanh và Qu?ng Nam doanh. Cai qu?n B?c thành và Gia Ð?nh thành có T?ng tr?n và Phó t?ng tr?n. M?i tr?n có L?u tr?n hay Tr?n th?, Cai b? và Ký l?c. Tr?n chia ra ph?, huy?n, châu có trên m?t lãnh th? th?ng nh?t, các t? ch?c hành chính ???c s?p ??t chính quy nh? v?y.

Qu?n lý ?inh kh?u, ru?ng ??t và thu? khoá áp d?ng theo m?u hình th?i Lê S? nh?ng ???c th?c hi?n trên quy mô l?n h?n, có quy c? h?n. Ðáng chú ý là vi?c làm s? ru?ng (??a b?) d??i th?i Gia Long ???c ti?n hành nh?t lo?t, có quy mô toàn qu?c. Các làng xã ph?i l?p s? ??a b? ghi rõ t?ng lo?i ru?ng ??t, di?n tích, v? trí, công, t?... chép thành 3 b?n n?p lên b? H?. B? ?óng d?u ki?m, l?u m?t quy?n, t?nh gi? m?t, xã gi? m?t. N?m n?m làm l?i ??a b? m?t l?n. Ð?n nay còn l?u gi? khá ?? toàn b? ??a b? Gia Long c?a các tr?n, doanh c? n??c. Trên c? s? ?i?u tra kê c?u ??a ch? các ??a ph??ng. C? n??c g?m 4 ??i hình sông núi, c?u quán, ch? búa, phong t?c, th? s?n... n?m Bính D?n (1806), vua Gia Long sai biên so?n và ban hành b? "Nh?t th?ng ??i d? chí" g?m 10 quy?n.

N?m ?t H?i (1815) b? "Qu?c tri?u hình lu?t" g?m 22 quy?n v?i 398 ?i?u lu?t ?ã ???c ban hành.

Công cu?c khai hoang vùng ??ng b?ng sông C?u Long ???c ti?p t?c. Nhà n??c ?ã b? ti?n ?ào kênh thoát n??c Thu? Hà và sông V?nh T? t?o thu?n l?i cho vi?c kh?n hoang. Nh?ng công trình l?n nh? sông V?nh T? huy ??ng s?c ng??i, s?c c?a c? dân Vi?t và Chân L?p d?c hai b? có sông ch?y qua. Vi?c tr? thu? vùng ??ng b?ng B?c B? c?ng ???c Gia Long chú ý ngay t? ??u. N?m Giáp Tí (1804), trên ???ng ra B?c làm l? th? phong c?a nhà Thanh, Gia Long c?ng nêu v?n ?? ??p ?ê ?? s? phu B?c Hà bàn lu?n. M?c dù ch?a nh?t trí, nhà vua v?n quy?t ??nh ??p ?ê. Th?i Gia Long kh?i l??ng ?ê, kè, c?ng ???c ??p nhi?u nh?t so v?i các tri?u tr??c.

Ð?i ngo?i, tri?u Nguy?n m?t m?t tranh th? s? ?ng h? và gi? l? th?n ph?c nhà Thanh, m?t khác l?i t?o quan h? ?àn anh v?i Chân L?p và Ai Lao. Ð?i v?i các n??c ph??ng Tây, t? ch? d?a vào l?c l??ng c?a h? ?? giành th?ng l?i chuy?n sang l?nh nh?t. N?m Quý H?i (1803), n??c Anh xin m? c?a hàng buôn bán ? Trà S?n (Qu?ng Nam) b? nhà vua t? ch?i. S? quan Pháp ?ã t?ng giúp vua ???c tr?ng ?ãi, gi? ch?c t?i tri?u, m?i ng??i có 50 lính h?u, gia ??c ân bu?i ch?u không ph?i l?y... Còn yêu sách khác c?a chính ph? Pháp ??u b? kh??c t?. N?m Ðinh S?u (1817) t?u buôn Pháp tên là "La paix" (hoà bình) ch? hàng sang bán nh?ng hàng không h?p th? hi?u ng??i Vi?t Nam, ph?i tr? v?, ???c mi?n thu?. Ð?n khi tàu Cybèle vào Ðà N?ng ??a th? Hoàng ?? Pháp nh?c l?i vi?c thi hành ?i?u ??c ký n?m Ðinh Mùi (1787) (Bá Nha thay m?t Nguy?n Ánh, có kho?n Nguy?n Ánh nh??ng cho Pháp c?a bi?n Ðà N?ng và ??o Côn Lôn). Gia Long kiên quy?t bác b? vi?n lý r?ng: Ði?u ??c tuy ?ã ký song th?a ?ó phía Pháp không th?c hi?n thì nay không còn giá tr? n?a! Nhà Nguy?n c?m h?n các thuy?n buôn ph??ng Tây song c?ng không m?i chào khuy?n khích ho?c có m?t chính sách t? ra ch? ??ng, tích c?c h?n.

M?t trong nh?ng tai ti?ng và g?n nh? là c?n b?nh c?a m?i vua, chúa sáng nghi?p gian nan và lâu dài là sát h?i công th?n. Nh?ng ng??i có công nh? Nguy?n V?n Thành và Ð?ng Tr?n Th??ng ??u b? gi?t h?i gi?a lúc Gia Long ?ang tr? vì.

Tháng 11 n?m K? Mão (1819), vua không ???c kho?, Hoàng Thái t? và c?n th?n vào h?u, vua h? chi?u cho Hoàng Thái t? quy?t ?oán vi?c n??c, tâu lên vua sau. Tháng 12, b?nh nguy k?ch, vua g?i Hoàng Thái t? và các hoàng t? và ??i th?n Lê V?n Duy?t, Ph?m Ð?ng H?ng vào h?u.

Ngày Ðinh Mùi tháng 12, vua b?ng ? ?i?n Trung Hoà, th? 59 tu?i. Gia Long ti?p t?c ngôi chúa trong 25 n?m, làm vua c? n??c ???c 18 n?m t?ng c?ng 43 n?m.

♦ Minh M?nh Hoàng Ð? (1820-1840):

Niên hi?u: Minh M?nh.
Vua huý là Hi?u, l?i có tên là Ð?m, sinh ngày 23 tháng giêng n?m Tân H?i (1791), là con th? t? c?a vua Gia Long. Tháng Giêng n?m Canh Thìn (1820), Hoàng thái t? Ð?m lên ngôi vua, ??t qu?c hi?u là Ð?i Nam, niên hi?u là Minh M?nh, khi ?y 30 tu?i. Minh M?nh có t? ch?t thông minh, hi?u h?c, n?ng ??ng và quy?t ?oán. T? khi lên ngôi, ông ra coi ch?u r?t s?m, xem xét m?i vi?c trong tri?u và t? tay phê r?i m?i thi hành.

Minh M?nh mu?n quan l?i các c?p ph?i có ??c ?? và n?ng l?c, nên m?i lên ngôi ?ã ??t ra l? mà v? sau khó ai th?c hi?n n?i. Quan l?i ? Thành, Dinh, Tr?n, v?n t? Hi?p tr?n, Cai b?, Ký l?c, Tham hi?p; võ t? Th?ng qu?n c? ??n Phó v? uý..., ai ???c th?ng ?i?u, b? nhi?m... ??u cho ??n kinh g?p vua tr??c khi nh?m ch?c ?? nhà vua h?i han công vi?c, ki?m tra n?ng l?c và khuyên b?o...

Là ng??i tinh thâm Nho h?c, sùng ??o Kh?ng M?nh, Minh M?nh r?t quan tâm ??n h?c hành khoa c? tuy?n ch?n nhân tài. D?ng Qu?c t? giám, ??t ch?c T? t?u và T? nghi?p n?m Tân T? (1821), m? l?i thi H?i thi Ðình n?m Nhâm Ng? (1822). Tr??c ?ó, 6 n?m m?t khoa thi nay rút xu?ng 3 n?m. Vua còn cho ??t ??c h?c ? Gia Ð?nh thành, dùng thày giáo ng??i Ngh? An là Nguy?n Tr?ng V? làm phó ??c h?c ?? khuy?n khích vi?c h?c t?p ? Nam B?.

Minh M?nh cho l?p Qu?c S? Quán ?? biên so?n l?ch s? dân t?c và các tri?u ??i.

Trong vi?c dùng ng??i, Minh M?nh ??c bi?t chú tr?ng ??n h?c th?c. Ch? ?? ti?n l??ng cho quan l?i c?ng ???c quy ??nh khá chi ti?t, t? Chánh nh?t ph?m ??n tòng C?u ph?m cách nhau ch?ng 18 b?c, ti?n l??ng c?ng chênh nhau kho?ng 18 ??n 20 l?n. Ngoài ra, Tri ph?, ??ng Tri ph?, Tri huy?n, Tri châu còn có kho?n ti?n "d??ng liêm" t? 20 ??n 50 quan tu? theo c??ng v? khác nhau, nhà vua nghiêm tr? b?n quan l?i tham nh?ng. Có viên quan không dùng th??c ?? g?t ?ong thóc thu?, th??ng dùng tay ?? d? b? l?m d?ng, bi?t chuy?n nhà vua l?p t?c sai ch?t tay tên l?i ?ó.

Minh M?nh r?t quan tâm ??n võ b?, ??c bi?t là thu? quân. Ngay nh?ng n?m ??u lên ngôi, vua ?ã sai ng??i tìm hi?u cách ?óng tàu c?a châu Âu và quy?t tâm làm cho ng??i Vi?t t? ?óng ???c tàu theo ki?u Tây Âu và bi?t lái tàu v??t ??i d??ng, các quy ch? luy?n t?p thu? quân, kh?o sát v? trí b? bi?n, h?i c?ng c?ng ???c chú ý. Hàng n?m, nhà vua th??ng phái nhi?u tàu v??t bi?n sang các n??c và các c?ng l?n vùng bi?n Ðông nh? Jakarta, Singapore, Malaisia... ?? bán hàng, mua hàng, luy?n t?p ?i bi?n và xem xét tình hình các n??c. Minh M?nh ?ã cho hoàn ch?nh h? th?ng ?ê ?i?u ? B?c B?, ??t quan khuyên nông, khai hoang ven bi?n B?c B?, l?p hai huy?n m?i Kim S?n và Ti?n H?i. Công cu?c khai hoang và thu? l?i ? Nam B? c?ng ???c ??y m?nh. Minh M?nh ?ã th? nghi?m gi?i pháp b? ?ê phía Nam Hà N?i..., ?ào sông thoát l? C?u An (H?ng Yên)...

Trên c? s? ?ã có t? th?i Gia Long, nay Minh M?nh c?ng c? và hoàn thi?n h?n b? máy qu?n lý ??t n??c: ??t n?i các trong cung ?i?n ?? khi c?n, vua h?i han và làm gi?y t?: bi?u s?c, ch? cáo n?m K? S?u (1829); ??t c? m?t vi?n n?m Giáp Ng? (1834) dùng 4 ??i th?n, ?eo kim bài ?? phân bi?t ch?c v?. C? m?t vi?n cùng vua bàn b?c và quy?t ??nh nh?ng vi?c quan tr?ng nh?t. N?m Tân Mão (1831), Minh M?nh cho ti?n hành c?i cách hành chính trên quy mô l?n, chia c? n??c ra làm 31 t?nh. T? ?ây, t?nh là ??n v? hành chính th?ng nh?t trong c? n??c, có c??ng v?c và ??a hình khá h?p lý. M?i t?nh có T?ng ??c, Tu?n ph?, B? chính, án sát ?? trông coi công vi?c. Các châu mi?n núi ???c chia theo ??n v? hành chính th?ng nh?t v?i mi?n xuôi.

Tuy v?y d??i th?i Minh M?nh nhi?u cu?c kh?i ngh?a n?i ra v?i nhi?u lo?i khác nhau. Nông dân nghèo n?i lên ch?ng quan l?i nh?ng nhi?u, hà kh?c nh? Phan Bá Vành ? ??ng b?ng B?c B?. C?u th?n nhà Lê nh? Lê Duy L??ng n?i lên ch?ng l?i tri?u ?ình. Các tù tr??ng ng??i thi?u s? nh? Nông V?n Vân ho?c h? Quách ? vùng Hoà Bình, Thanh Hoá... Minh M?nh ph?i c? Tr??ng Minh Giàng, T? Quang C?, Lê V?n Ð?c, Nguy?n Công Tr? c?m quân ?i d?p lo?n.

N?m Quý T? (1833), Lê V?n Khôi kh?i binh ? Gia Ð?nh ch?ng l?i tri?u ?ình. Khôi sai ng??i sang c?u c?u, ng??i Xiêm mang thu? b? sang giúp Lê V?n Khôi ?ánh l?i quân Nguy?n. Tr??ng Minh Gi?ng, Nguy?n Xuân Ð?i phá ???c quân Xiêm, ?u?i ra kh?i b? cõi. Không d?ng l?i ? ?ó, n?m ?t Mùi (1835), nhà Nguy?n còn ti?n quân sang t?n Nam Vang (Phnôm Pênh), b?t vua Chân L?p là N?c Ông Châu ??i Chân L?p làm Tr?n Tây ?? cai qu?n. Nhà Nguy?n chi?m Chân L?p kho?ng 5 n?m, khi Minh M?nh m?t, quan quân ?ã b? tr?n Tây Thành, rút v? An Giang.

V? ??i ngo?i, Minh M?nh ??c bi?t chú ý th?n ph?c nhà Thanh. L? th? phong c?a vua ? thành Th?ng Long ???c t? ch?c c?c k? tr?ng th?. Ngày 10 n?m Tân T? (1821), nhà vua d?n ??u m?t ?oàn tu? tùng có 1782 ng??i g?m Hoàng thân, bá quan v?n võ và 5150 lính (t?ng c?ng 6932 ng??i) r?i Phú Xuân ra Th?ng Long ?? nh?n s?c phong c?a "thiên tri?u". Hành trình kéo dài 33 ngày ?êm. Ðoàn ng??i ?ông ?úc ?ó ph?i n?m ch? ? Th?ng Long mãi t? khi s? Thanh ??n và xong l?. Th? t?c ?ón ti?p và chiêu ?ãi s? Thanh di?n ra h?t s?c chu ?áo và long tr?ng.

Ð?i v?i các n??c ph??ng Tây, nhà vua l?i t? ra l?nh nh?t và nghi k?. Chính sách th? ??ng nh? v?y ?ã kìm hãm s? phát tri?n c?a ??t n??c.

Tr? vì 21 n?m, Minh M?nh lo toan công vi?c th??ng nh? m?t ngày, s?c làm vi?c ph?i nói là ?áng ng?c nhiên! M?i phê b?o, d? ch?, ch? cáo ??u t? tay vua vi?t ra v?i s? l??ng không nh?. Không nh?ng th?, khi r?i rãi ông còn làm th? vi?t v?n. Vua còn ?? l?i 5 t?p th? và 2 t?p v?n.

Tháng 12 n?m Canh Tí (1840), ?m n?ng, vua cho v?i Hoàng t?, các thân công và c? m?t vi?n ??i th?n Tr??ng Ð?ng Qu? vào h?u, d?n dò r?i m?t, th? 50 tu?i. Mi?u hi?u là Thánh T?.

♦ Thi?u Tr? Hoàng Ð? (1841-1847):

Niên hi?u: Thi?u Tr?.
Trong s? r?t nhi?u v? c?a Minh M?nh, có bà v? c? h? H?, con gái l?n c?a công th?n H? V?n Bôi, quê huy?n Bình An, t?nh Biên Hoà. H? V?n Bôi ?ã có công theo giúp vua Gia Long t? bu?i ??u. Gia Long và bà Nh? phi ?ã ch?n k? và c??i cô con gái h? H? v? làm v? Hoàng t? Ð?m. Là ng??i trang kính, chín ch?n, th?n tr?ng, hi?n hoà,... ???c Minh M?nh h?t lòng yêu quý, phong là Thu?n ??c Th?n phi. Bà sinh Hoàng thái t? Dong ???c 13 ngày thì m?t. Hoàng t? Dong ???c các cung n? khác nuôi n?ng. N?m Quý Mùi (1823), theo phép ??t tên c?a ?? h?, Hoàng t? Dong có tên m?i là Miên Tông. Miên Tông là con tr??ng trong s? 78 hoàng t? c?a Minh M?nh nên ???c n?i ngôi. Tháng Giêng n?m Tân S?u (1841), Miên Tông lên ngôi ? ?i?n Thái Hoà, ??t niên hi?u là Thi?u Tr?, v?a ?úng 34 tu?i.

Thi?u Tr? hi?n hoà, không hay bày vi?c. V? ch?ng m?i quy ch? ?ã ???c s?p ??t khá quy c? t? th?i Minh M?nh, Thi?u Tr? gi? n?p c?, ch? r?m r?p làm theo l?i di hu?n c?a cha thôi. B?y tôi c? t?ng giúp Minh M?nh nay v?n là vây cánh, chân tay c?a Thi?u Tr? nh? Tr??ng Ð?ng Qu?, Lê V?n Ð?c, Doãn U?n, Võ V?n Gi?i, Nguy?n Tri Ph??ng, Lâm Duy Ti?p... Th?i k? c?m quy?n ng?n ng?i c?a Thi?u Tr? ch? ?? ?? gi?i quy?t m?t s? h?u qu? ?? l?i t? th?i Minh M?nh.

Th? nh?t là kh?c ph?c h?u q?a c?a gi?i pháp b? ?ê ? B?c B?. Vào n?m Quý T? (1883), sau nhi?u c? g?ng c?ng c? và hoàn thi?n h? th?ng ?ê ?i?u ? B?c B? mà v?n l?t l?i, Minh M?nh m?nh d?n áp d?ng gi?i pháp "?ào sông thay ?ê". Vua cho phá b? ?ê ?i?u vùng tr?ng phía Nam Hà N?i, kh?i ?ào sông thoát l? vùng H?i D??ng, H?ng Yên nh?ng vô hi?u. Theo ý nguy?n th?n dân ??a ph??ng, Thi?u Tr? l?i cho ??p ?ê, ??p ch?n ngang c?a sông C?u An. Vi?c th? hai là gi?i quy?t v?n ?? Chân L?p. Cu?i th?i Minh M?nh, thành Tr?n Tây là m?i lo c?n gi?i quy?t. Tr??ng Minh Gi?ng, Nguy?n Ti?n Lâm, Lê V?n Ð?c, Nguy?n Công Tr? ?em quân ?ánh d?p mãi không yên. Vì th? ngay n?m ??u lên ngôi, tri?u quan nh? T? Quang C? tâu xin b? ??t Chân L?p, rút quân v? gi? An Giang. Vua nghe theo, xu?ng chi?u bãi binh. Tr??ng Minh Gi?ng v? ??n An Giang thì m?t. Tháng 6 n?m ?t T? (1845), Chân L?p b? Xiêm chi?m ?óng, ?áp l?i c?u vi?n c?a Chân L?p, tri?u ?ình l?i c? binh sang bu?c t??ng Xiêm là Ch?t Tri Ký hoà ??c r?i hai n??c cùng bãi binh. Nguy?n Tri Ph??ng, Doãn U?n rút quân v? ?óng ? Tr?n Tây, N?m Bính Ng? (1846), N?c Ð?n Ông sai s? sang dâng bi?u và c?ng ph?m. Tháng Hai Ðinh Mùi (1874), tri?u ?ình Nguy?n phong N?c Ông Ð?n Cao Miên qu?c v??ng và M? Lâm qu?n chúa, Cao Miên qu?n chúa. L?i xu?ng chi?u cho quân th? ? Tr?n Tây rút v? An Giang. T? ?ó, Chân L?p l?i có vua và phía Tây nam b?t ??u yên d?n.

V?n ?? th? ba là quan h? v?i ph??ng Tây. Khi Thi?u Tr? lên c?m quy?n thì vi?c c?m ??o có nguôi ?i ít nhi?u. M?t s? giáo s? b? b?t giam t? tr??c t?i Hu?, b? k?t án t? hình nay ???c t? do nh? s? can thi?p c?a h?i quân Pháp. N?m Ðinh Mùi (1847) Pháp sai m?t ??i tá, m?t trung tá mang hai chi?n thuy?n vào Ðà N?ng xin b? ch? d? c?m ??o và cho t? do tín ng??ng. Ðang trên bàn th??ng l??ng thì Pháp dùng ??i bác b?n ??m tàu thuy?n c?a Vi?t Nam neo ?? bên c?nh r?i ch?y ra b?. Tr??c s? ki?n ?ó, Thi?u Tr? vô cùng t?c gi?n, ban thêm s?c d? c?m ng??i n??c ngoài gi?ng ??o và tr? t?i ng??i trong n??c ?i ??o. Sau ?ó, tháng 9 n?m Ðinh Mùi (1847), Thi?u Tr? b? b?nh r?i m?t, ? ngôi ???c 7 n?m th? 41 tu?i, mi?u hi?u là Hi?n t? ch??ng hoàng ??, có 54 ng??i con (29 hoàng t? và 25 hoàng n?)

♦ T? Ð?c Hoàng Ð? (1848-1883):

Niên hi?u: T? Ð?c.
Vua huý Thì, tên ??t theo ?? h? là H?ng Nh?m, sinh ngày 25 tháng 8 n?m K? S?u (1829), con th? hai c?a Thi?u Tr?. M? h? Ph?m, con gái Th??ng th? b? L? Ph?m Ð?ng H?ng, ng??i huy?n Tân Hoà (Gia Ð?nh). Tháng Giêng n?m Thi?u Tr? th? 3, n?m Quý Mão (1843), 14 tu?i, ???c phong làm Phúc Tuy công, l?y v? là con gái V? Xuân C?n. Khi ?y Yên Phong công H?ng B?o tuy ?ã l?n nh?ng l?i là con c?a v? th? và ít h?c, ch? ham vui ch?i. Ng??c l?i, H?ng Nh?m nhân hi?u, thông sáng và ch?m h?c, ???c vua cha r?t yêu quý, b?o có nhi?u tính gi?ng mình nên có ý truy?n ngôi cho. H?ng Nh?m, vì th? th??ng ???c vua g?i vào ch?u riêng ?? d?y b?o. Tháng 10 n?m Ðinh Mùi (1847), H?ng Nh?m lên ngôi ? ?i?n Thái Hoà, l?y niên hi?u là T? Ð?c, lúc 19 tu?i. Vì cho con ít tu?i lên n?i ngôi, nên H?ng Nh?m và H?ng B?o tranh ch?p nhau, B?o thua, sau b? ch?t.

T? Ð?c ?m y?u, ph?i luôn s?ng t?i cung ?i?n Hu?, tr? m?i n?m hai l?n ngh? hè và ngh? ?ông ? c?a bi?n Thu?n An. Su?t ??i vua ch? ?i xa m?t chuy?n, ?ó là g?p phò giá vua cha ra B?c nh?n l? th? phong c?a nhà Thanh ? Th?ng Long n?m 1842, khi ?ó m?i 13 tu?i. Chính vì kém s?c kho? nên khi lên ngôi, s? th?n sang nhà Thanh ph?i bi?n lu?n khó kh?n ?? bu?c s? Thanh ph?i vào Phú Xuân làm l? phong v??ng cho T? Ð?c.

Có nh?ng l?n ?ích thân vua ph?i ??ng làm ch? t? nh?ng m?t l?i ph?i sai Xuân th? công Miên Ð?nh ho?c An Phong công H?ng B?o làm thay.

C?ng chính vì lý do trên mà vua ít sát dân tình, ngày càng tr? nên quan liêu, m?nh l?nh. Bù l?i s? y?u kém v? s?c kho?. T? Ð?c l?i r?t thông minh và có tài v?n h?c. Vua thích nghi?n ng?m kinh ?i?n Nho giáo, xem sách ??n khuya. Có th? nói T? Ð?c là m?t trong nh?ng ng??i uyên bác nh?t th?i ?ó và là môn ?? tích c?c c?a Kh?ng h?c.

T? Ð?c tr? vì ??t n??c trong b?i c?nh g?p nhi?u th? thách s?ng còn. Nhà vua thi?u tính quy?t ?oán, ph?i d?a vào tri?u th?n bàn vi?c, mà tri?u th?n tuy có ng??i thanh liêm và có ng??i th?c quy?n nh? Tr??ng Ð?ng Qu? song l?i b?o th?. Trên th? gi?i, khoa h?c và công ngh? ?ã phát tri?n m?nh m?, c?nh tranh buôn bán ngày càng gay g?t, th? mà ?ình th?n quanh vua ch? ch?m lo vi?c v?n ch??ng, khéo ngh? nghiên bút, bàn ??n qu?c s? thì l?y Nghiêu Thu?n, H?, Th??ng, Chu xa x?a làm g??ng, t? v? ng?c là v?n minh, chê thiên h? là ngo?i di. Vì th?, T? Ð?c c?m buôn bán ngày càng gay g?t h?n. Ð?n khi Gia Ð?nh ?ã r?i vào tay Pháp, nhà vua h?i ??n vi?c Phú Qu?c c??ng binh thì tri?u th?n không ??a ra ???c k? sách gì. C?ng có nh?ng ng??i ?ã ?i ra ngoài du h?c ho?c ???c ti?p xúc, có cách nhìn m?i, mu?n thay ??i, c?i cách nh? Phan Thanh Gi?n, Ph?m Phú Th? (1864), Nguy?n Tr??ng T? (1866), Ðinh V?n Ði?n (1868), Nguy?n Hi?p (1867), Lê Ð?nh (1881)... dâng ?i?u tr?n xin nhà vua c?i cách m?i m?t: chính tr?, kinh t? và quân s?... theo g??ng Nh?t B?n, Thái Lan, H??ng C?ng và các n??c ph??ng Tây. Ðình th?n ho?c cho là nói càn, bàn nh?m ho?c không cho là h?p th?i th? ho?c còn ?? h?i xem các t?nh và làm t? t?...

Xét vi?c thì nên c?n th?n và suy ngh? cho chín, nh?ng c?ng nên làm nh? th? nào cho ti?n b?, ch? không ti?n thoái là v?y!

Vua phê chu?n h?c ti?ng n??c ngoài, s?c cho làm ngay. Tháng 11 n?m M?u D?n (1878), cùng v?i s? b? sang Xiêm có m?t s? thanh niên do H? Kh?c Hài d?n ??u sang h?c ti?ng Xiêm...

Nh?n ra và làm ??n lúc ?ó ?ã quá ch?m, th? nh?ng, qu?n th?n v?n ch?n ch?, ng?i c?i cách, n?u có làm, l?i dè d?t, n?a ch?ng... Tri?u ?ình chia làm hai phe: Cách tân và b?o th?, ng??i ch? tr??ng cách tân dù r?t kiên quy?t nh?ng trong ?i?u ki?n quá chênh l?ch v? l?c l??ng nên cu?i cùng b? th?t b?i.

Khi ??t n??c sa vào tay Pháp l?i n?y sinh hai phe: ch? chi?n và ch? hoà. Nh?ng ng??i ch? chi?n, ph?i chi?n ??u trong ?i?u ki?n chênh l?ch v? l?c l??ng và v? khí nên cu?i cùng th?t b?i.

N?m Nhâm Ng? (1882), tri?u ?ình c? Th??ng th? b? Hình Ph?m Th?n Du?t ?i s? Thiên Tân (Trung Qu?c) c?u vi?n nhà Thanh ?ánh Pháp. Trung Qu?c ?ang b? các n??c ph??ng Tây xâu xé, ch?ng nh?ng không c?u ???c mà còn mu?n nhân d?p này chi?m các t?nh phía B?c n??c ta.

Ngày 16 tháng 6 n?m Quý Mùi (1883), T? Ð?c m?t, tr? vì ???c 36 n?m, th? 55 tu?i, mi?u hi?u là Ð?c Tôn Anh Hoàng ??. Tri?u ?ình Hu? ph?i ký hoà ??c Quý Mùi (1883) r?i hoà ??c Pat?n?t (1885), ??t n??c b? chia làm ba k? d??i s? b?o h? c?a th?c dân Pháp.

Giai ?o?n thu?c Pháp

N?m 1857 chính ph? Pháp thông qua quy?t ??nh ?ánh chi?m Vi?t Nam. Nh?ng do s? ?ánh tr? quy?t li?t c?a nh?ng ng??i yêu n??c Vi?t Nam, ph?i sau 30 n?m, th?c dân Pháp m?i thi?t l?p ???c quy?n th?ng tr? c?a h? trên toàn lãnh th? Vi?t Nam (1887).

N?m 1887, Liên bang Ðông D??ng thành l?p, g?m 5 x? là B?c K?, Trung K?, Nam K?, Cao Miên và Lào. Ð?n ??u th? k? 20, các ho?t ??ng kinh t? xã h?i c?a Pháp ? Vi?t Nam b?t ??u ???c ??y m?nh. Ng??i Pháp t?p trung ??u t? v?n vào các ngành khai thác m? và m?t s? k? ngh?. Ðã xu?t hi?n nh?ng ??n ?i?n r?ng l?n. Và bên c?nh cây lúa, ?ã xu?t hi?n cây chè, cây cà phê, cao su, th?u d?u,... S?n ph?m nông nghi?p và th? công nghi?p b?t ??u tr? thành hàng hoá. G?n li?n v?i nh?ng bi?n chuy?n kinh t? là s? ra ??i c?a giai c?p t? s?n Vi?t Nam và giai c?p công nhân Vi?t Nam.

V? giáo d?c n?m 1915, Pháp bãi b? ch? ?? thi c? c? và quy ??nh ba b?c h?c ? ph? thông (?u h?c, ti?u h?c, trung h?c) và n?m 1917, chính th?c m? tr??ng ?ào t?o quan ch?c theo "ng?ch Tây".

Còn ??i v?i nhân dân lao ??ng, nh?t là nông dân, th?c dân Pháp thi hành chính sách cai tr? kh?t khe, tàn b?o, thông qua h? th?ng quan l?i và m?t thám. Ng??i dân ph?i ?óng nhi?u th? thu?. Chính sách ngu dân c?a th?c dân giam hãm h? trong u t?i.

Nh?ng ng??i yêu n??c Vi?t Nam v?n ti?p t?c cu?c ??u tranh gi?i phóng ??t n??c. L?p này ngã xu?ng thì l?p khác l?i vùng d?y. Cho ??n n?m 1930, Nguy?n Ái Qu?c, t?c H? Chí Minh, ?ã sáng l?p Ð?ng C?ng s?n Vi?t Nam, sau ??i tên là Ð?ng C?ng s?n Ðông D??ng, và t? ??y nh?ng ng??i c?ng s?n lãnh ??o phong trào gi?i phóng dân t?c.

N??c Vi?t Nam (t? n?m 1945)

Chi?n tranh th? gi?i l?n th? hai k?t thúc, phát xít Nh?t ??u hàng, nhân dân Vi?t Nam ?ã ti?n hành th?ng l?i cu?c cách m?ng Tháng Tám n?m 1945. Ngày 02/9/1945, Ch? t?ch H? Chí Minh ?ã ??c Tuyên ngôn ??c l?p ? qu?ng tr??ng Ba Ðình (Hà N?i), khai sinh n??c Vi?t Nam dân ch? c?ng hoà.


Ngay sau khi cách m?ng Tháng Tám thành công, nhân dân Vi?t Nam ?ã ph?i ???ng ??u v?i nh?ng âm m?u và hành ??ng xâm l??c c?a nhi?u k? thù bên ngoài. N?m 1946, th?c dân Pháp ?ã tr? l?i xâm l??c Ðông D??ng. Nhân dân Vi?t Nam d??i s? lãnh ??o c?a Ð?ng C?ng s?n Ðông D??ng (tên c?a Ð?ng C?ng S?n Vi?t Nam th?i ?ó) và Ch? t?ch H? Chí Minh ti?n hành cu?c kháng chi?n, b?o v? n?n ??c l?p c?a mình. Chi?n th?ng Ði?n Biên Ph? l?ch s? ?ã k?t thúc cu?c kháng chi?n tr??ng k?, gian kh? l?n th? nh?t c?a nhân dân Vi?t Nam. V?i Hi?p ??nh Genève (1954), ??c l?p, th?ng nh?t và toàn v?n lãnh th? c?a Vi?t Nam ?ã ???c th? gi?i chính th?c th?a nh?n.

Sau khi Th?c dân Pháp rút kh?i mi?n B?c, n??c Vi?t Nam v?n b? chia c?t làm hai mi?n. Mi?n B?c (t? v? tuy?n 17 tr? ra) là n??c Vi?t Nam dân ch? c?ng hoà, b?t ??u công cu?c xây d?ng ??t n??c. ? mi?n Nam, t? v? tuy?n 17 tr? vào g?i là Vi?t Nam C?ng hoà, v?n di?n ra cu?c chi?n tranh gi?a m?t bên là nhân dân mi?n Nam và m?t bên là chính quy?n Sài Gòn và quân ??i M?. Nhân dân Vi?t Nam m?t l?n n?a ph?i ch?u ??ng m?t cu?c chi?n tranh ác li?t trong g?n 20 n?m ?? giành l?i ??c l?p dân t?c. Sau hi?p ??nh Pari (1973), quân ??i M? rút kh?i Vi?t Nam. V?i chi?n th?ng mùa Xuân 1975 mà ??nh cao là chi?n d?ch H? Chí Minh l?ch s?, ngày 30 tháng 4 n?m 1975, chính quy?n Sài Gòn s?p ??. Ð?t n??c Vi?t Nam hoàn toàn th?ng nh?t, l?y tên là n??c C?ng hoà xã h?i ch? ngh?a Vi?t Nam, th? ?ô là Hà N?i. Dân t?c Vi?t Nam b?t tay vào kh?c ph?c nh?ng h?u qu? n?ng n? c?a 30 n?m chi?n tranh, xây d?ng l?i ??t n??c. Ngày nay, dân t?c Vi?t Nam ?ang b??c vào k? nguyên m?i xây d?ng và phát tri?n kinh t?, th?c hi?n m?c tiêu dân giàu, n??c m?nh, xã h?i công b?ng và v?n minh.

 

Bài viết cùng mục:

D

T