Ng

N??c Vi?t là m?t c?ng ??ng các dân t?c anh em. M?i dân t?c có m?t ki?u ?n t?t riêng, ?ôi khi kéo dài r?t dài ngày t?o thành mùa g?i là mùa T?t. M?i ki?u ?n T?t ??u bi?u hi?n nét ??c tr?ng v?n hoá riêng c?a dân t?c mình.

T?t Pr?-Giê-Râm c?a ng??i C? Tu

Vào mùa xuân, lúc b?t ??u v? mùa lúa m?i, ??ng bào các huy?n Ph??c S?n, Gi?ng, Hiên ? Qu?ng Nam t? ch?c ?n T?t Pr?-giê-r?m. ?ây là ngày l? l?n nh?t trong n?m. Nhà nhà ??u trang trí h?t s?c ??p ??. Các lo?i gh?, cung n?, giáo, mác, thanh la, tr?ng, chiêng ???c lau chùi c?n th?n. ? nhà Gu?i (nhà làng) ng??i ta d?ng c?t ?âm trâu b?ng cây g?o tr?m tr?, s?n v? ??p m?t. Nhi?u sinh ho?t v?n hoá di?n ra t?i nhà Gu?i nh? k? chuy?n, nh?y múa, hát dân ca. Con gái ???c d?p trao ??i tâm tình và r? nhau ch?i xuân kéo dài c? tháng...

T?t nh?y c?a ng??i Dao

Ng??i Dao ? Vi?t B?c cho r?ng, ngày ??u n?m không ???c làm vi?c mà ch? lo vui ch?i, th?m vi?ng và chúc t?ng l?n nhau. Nhà nào nhà ?y ??u trang hoàng sáng s?a và dán nhi?u câu ??i b?ng ch? Hán lên c?t nhà hay trên các vách t??ng ?? ?ón m?ng xuân. Ng??i Dao ?ón T?t b?ng t?t nh?y g?i là "Nhiang ch?m Ðao" ?? rèn luy?n s?c kho? và võ ngh?. T?t nh?y b?t ??u tr??c t?t Nguyên Ðán ch?ng vài ba hôm. Thanh niên ph?i t?p các ?i?u múa, ?i?u nh?y, làm g??m ?ao b?ng g? ?? múa. T?t nh?y, m?i ng??i ph?i nh?y múa ??n hàng tr?m l??t trong ti?ng tr?ng, ti?ng thanh la gi?c giã...

T?t gi?t n??c c?a ng??i X? ??ng

Ng??i X? ??ng ? Kon Tum ?n t?t r?t gi?n d? và ch? có hai t?t r?t gi?n d? và ch? có hai t?t chính là t?t Gi?t n??c và t?t L?a. T?t Gi?t n??c vào kho?ng tháng 3 d??ng l?ch. Sau khi mãn mùa, ng??i X? ??ng b?t ??u s?a sang l?i các máng n??c và t? ch?c l? "cúng máng" ?? c?u mong Th?n n??c (Yang Dak) ban cho dân làng n?m m?i ???c mùa, n??c non ??y ??. Ng??i trong buôn làng mang choé, n?i ??ng ra t?i các máng n??c ?? l?y n??c mang v? nhà, ??ng th?i t? ch?c ?n u?ng, vui ch?i su?t m?y ngày li?n. Riêng "L? cúng máng n??c" cho buôn làng thì ???c t? ch?c t?i nhà Rông, do th?y cúng t? ch?c vui say, ca hát, nh?y múa, gái trai ???c t? do trao ??i tâm tình. 

T?t c?a ng??i Mông (H'Mông)

Ng??i H'Mông ? vùng cao Tây B?c và Vi?t B?c ?n t?t r?t th?nh so?n, ch?ng kém gì ? mi?n xuôi. Trong nhà trang hoàng ?? màu s?c, nh?ng màu ?? là ???c ?a chu?ng nh?t. T?t Nguyên ?án c?a ng??i H'Mông g?i là NaoX-Cha. Ð? chu?n b? s?n con l?n béo. Ngoài th?t ra, còn có bánh b?ng b?t n?p, bánh ch?ng ít khi dùng. T?t c?a ng??i H'Mông th??ng t? ch?c gi?a mùa ?ông giá rét, tr??c hay sau T?t d??ng l?ch ch? có m?y hôm. Ðêm giao th?a các gia ?ình th??ng c? con trai ?i "m? n??c", t?c là ?i l?y n??c ngoài sông su?i ?em v? nhà cúng t? tiên. 

T?t c?a ng??i Hrê

T?t c?a ng??i Hrê ? Qu?ng Ngãi c?ng kéo dài su?t vài tháng li?n. M?i gia ?ình ph?i lo n?u bánh tét, làm r??u cho th?t nhi?u. Nhà giàu có ph?i n?u t? 20 ??n 40 n?i bánh tét, ? hàng tr?m ché r??u c?n, h? vài con trâu ?? ?ãi khách và bà con trong buôn làng. T?t c? m?i ng??i ??u t? t?u v? nhà ch? làng ?? ?n m?ng, chúc t?ng l?n nhau. Sau ?ó m?i l?n l??t ??n các nhà khác. H? v?a ?n u?ng v?a múa hát. Ðàn ông thì ?eo ?ng chinh, còn ?àn bà thì ?eo ?ng b??ng l?y hai tay v? vào ??u ?ng s? t?o thành ti?ng b?p bùng, b?p bùng... H? thích trò ch?i nh?y k?p. Hai ng??i m?t nam, m?t n? dùng m?t ?òn nh?y dài ch?ng hai mét, tr?n láng r?i ??p vào nhau. C? hai ng??i ng?i ??p thì hai ng??i nh?y, thay ??i cho nhau.

T?t b? m? c?a ng??i Gia Rai

T?t b? m? c?a ??ng bào Gia Rai ? t?nh Gia Lai c?ng t??ng t? nh? t?t ?n nhà M? c?a ??ng bào Ba Na nh?ng ???c t? ch?c l?n h?n nhi?u. Trong su?t th?i k? B? M?, bà con trong buôn làng kéo nhau ?i vi?ng t?ng nhà ?? th??ng th?c c?a ngon v?t l?. M?i khi nghe ti?ng thanh la, tr?ng, c?ng vang lên ? ngoài ngh?a ??a là báo hi?u l? B? M?. Ng??i trong buôn n?i ?uôi nhau, tay c?m ?u?c cháy sáng r?c ti?n v? ngh?a ??a ?? chia vui cùng ng??i thân thu?c. M?i ng??i không quên mang theo r??u, th?t ?? góp vui cùng gia ?ình gia ch? trong su?t cu?c l?. Tùy theo gia c?nh c?a t?ng ng??i mà ch? l? t? ch?c ??n gi?n hay r??m rà. Gia ch? ??ng tr??c ngôi m? có c?m cây nêu th??ng làm b?ng cây g?o treo nhi?u lá bùa xanh ?? bay ph?p ph?i theo chi?u gió và ??a tay lên tr?i lâm râm kh?n vái Yàng.

T?t c?a ng??i Thái

Ng??i Thái ? S?n La và Lai Châu ?ón t?t h?u nh? su?t c? mùa, g?i là mùa T?t. Ð?u tiên là t?t Soong S?p (t?t c?m m?i) sau khi lúa ? ngoài ??ng ?ã chín vàng h? gi?t trâu, m? l?n, l?y lúa m?i ?? xôi n?p ?? cúng l?. M?i nhà ??u t? ch?c ?n u?ng vui v?. Sau t?t Soong Síp là t?t Kim Lao Mao (t?t u?ng r??u), t?t ông Táo và l?n nh?t là t?t Nen-B??n-Ti?n (t?t Nguyên ?án). Vào ngày ??u n?m, h? không quên ?em dao, r?a v?a ?i ra ???ng v?a phát quang ?? thông thoáng cho n?m m?i. Vui nh?t là các h?i Xoè Thái n?i ti?ng, tha h? vui ch?i cho ??n r?m tháng giêng m?i mãn.

T?t C?m m?i c?a ng??i Ê Ðê

T?t C?m m?i c?a ng??i Rhadé hay Ê ?ê ? Ð?k L?k là vào kho?ng tháng 10 d??ng l?ch. Lúc ?y lúa ?ã chín vàng c? n??ng r?y. M?i gia ?ình mang gùi ?i tu?t lúa v? ph?i khô giã l?y g?o ?? t? ch?c ?n m?ng lúa chín. Tu? theo gia c?nh gi?u hay nghèo mà các gia ?ình gi?t trâu, bò, heo, gà nhi?u hay ít. L? v?t ??t ? gi?a nhà g?m m?t hay hai choé r??u c?n bu?c ch?t vào g?c c?t và vài ??a c?m. Gia ch? hay th?y cúng l?m r?m kh?n vái: "L?y th?n Mtâo Kia, th?n H'Bia Kiu, th?n Aêdu, th?n Alê Diê ?ã ban cho chúng con nào thóc lúa, nào kê, nào ngô. Chúng con th?nh ch? v? th?n t? phía Ðông dãy Ngân Hà n?i g?n ngu?n g?c c?a lúa, xin giáng lâm ch?ng giám. L?y th?n Aê Nghi ? d??i ??t, l?y th?n Aê Ng?n ? trên tr?i... xin cho m?i n?m lúa ???c ??y v?a..."

T?t Yang Pa c?a ng??i Ch? Ro

Ng??i Ch? Ro và Chu Ru sinh s?ng t?i Ð?ng Nai, Lâm Ð?ng và Bà R?a - V?ng Tàu. Hai t?t l?n c?a ??ng bào Ch? Ro là l? cúng th?n r?ng và l? cúng th?n lúa vào kho?ng tháng ba âm l?ch. Ngày cúng th?n lúa c?ng là lúc các cô gái trình cho buôn làng các lo?i bánh ngon nh? bánh tét, bánh ?ng, bánh d?y... Sau l? cúng th?n lúa t?i nhà là b?a ?n t?p th? do gia ch? ??ng ra kho?n ?ãi t?i n?i hành l?. Th??ng th??ng n?i cúng l? là g?c cây c? th? trong buôn làng. H? quan ni?m th?n lúa th??ng ??n ngh? ng?i ? ?ó.

T?t Nhô Lir Bông c?a ng??i C? Ho

Ng??i C? Ho hay sinh s?ng ? Lâm Ð?ng. H? ?n t?t sau t?t Nguyên Ðán c?a ng??i Kinh ? mi?n xuôi ?? m?t tháng, g?i là Nhô Lir Bông, t?c t?t m?ng lúa v? nhà. T?t này kéo dài c? tháng. Hai ch? Lir Bông có ngh?a là cót thóc. Ng??i C? Ho r?t quý tr?ng thóc lúa, vì thóc lúa là nh?ng h?t ng?c c?a Yàng ban phát. L? cúng m?ng lúa ???c t? ch?c t?i kho lúa c?a m?i gia ?ình, b?t ??u t? x? chi?u v?i s? tham d? c?a ch? làng và nhi?u gia ch? khác. Ng??i ta l?y máu gà hi?n sinh bôi lên v?a thóc, sàn kho, các c?a l?n, c?a s?. Máu gà còn ???c tr?n chung v?i v? cây ?a, c? ngh?, các con m?i ??t. C? tranh giã nh? ?? bôi lên ng?c, lên trán nh?ng thành viên trong gia ?ình, sau ?ó còn bôi lên nh?ng ?? gia d?ng. Sau l? cúng cót thóc trong gia ?ình, ng??i C? Ho r? nhau ?i t? nhà này sang nhà n? ?? ?n u?ng, ca hát, nh?y múa chung vui, c? th? cho ??n c? tháng tr?i m?i mãn.

L? t?t c? truy?n c?a ng??i Ch?m

Ð?ng bào Ch?m còn g?i là Chàm, hi?n ?ang sinh s?ng t?i m?t s? t?nh nh? Bình Thu?n, Ninh Thu?n và m?t s? ít t?i Châu Giang (t?nh An Giang). C?ng nh? các dân t?c anh em khác, ng??i Ch?m ?n T?t c?ng r?t linh ?ình, nh?n nh?p. Hai l? l?n nh?t trong n?m là P?ng-Katê và P?ng-Chab? ???c xem nh? cái T?t c?a h?. P?ng-Katê c? hành vào ngày 1 tháng 7 theo l?ch Ch?m t?c kho?ng tháng 9 d??ng l?ch và P?ng-Chab? c? hành vào ngày 16 tháng 9 theo l?ch Ch?m t?c vào kho?ng tháng 2, tháng 3 d??ng l?ch. Vào nh?ng ngày l?, ?ông ??o ??ng bào Ch?m t? các n?i d? v? t?i ba n?i hành l?: ?ó là ??n Pô N?gar, tháp Pô Rômê ? huy?n Ninh Ph??c (Ninh Thu?n) và tháp Pô Klông Garai ? th? xã Phan Rang - Tháp Chàm.

T?t P?ng Katê là ngày t? l? các vua Ch?m thu? xa x?a có công d?ng n??c và h??ng d?n vi?c nông tang, thu?c v? dòng h? ng??i cha, t??ng tr?ng cho khí d??ng, cho nên ph?i c? hành vào bu?i mai, còn T?t P?ng Chab? là l? cúng t? các l? th?n Pô Giang n?, t?c các hoàng h?u, công chúa Ch?m, thu?c dòng h? m?, t??ng tr?ng cho khí âm nên ???c c? hành vào bu?i chi?u t?i.


Sáng m?ng m?t T?t, các ch?c s?c Ch?m cùng toàn th? bà con xa g?n ??u t? t?u v? ba n?i hành l?, qu?n áo th?t m?i m?, ch?nh t?. Các th?y C? và các bà Bóng ng?i theo ph?m tr?t, th? t? cao th?p trong c?n nhà d?ng tr??c c?a ??n hay c?a tháp.


L? cúng g?m có hoa qu?, bánh trái ?? lo?i, cúng c?m, r??u và th?t. Ba nghi l? g?m các th?y C? s?, phó C? s?, th?y Bà x?, th?y Kè-ke v?a kéo ??n Kanhi (??n mai rùa) v?a x??ng v?n t? l?. Còn các bà Bóng thì lo dâng r??u và múa m?ng.


Ng??i Ch?m g?m có 2 ngành: Ngành theo ??o Bà la môn và ngành theo ??o H?i. Ngành theo ??o Bà la môn r?t kiêng c? th?t bò, còn ngành theo ??o H?i thì kiêng ?n th?t l?n.


Ngày t?t, ng??i Ch?m theo ??o H?i th??ng ??n nhà th? ??o H?i vào ngày ??u n?m ?? nghe ch?c s?c, ??c kinh Coran, c?u nguy?n ??ng Alah, sau ?ó các tín h?u ra sông, ra su?i t?m t?y u? nh?ng cái xui, cái x?u c?a n?m c? và r??c cái m?i, cái t?t lành c?a n?m m?i.


Ngày m?ng 2 T?t là ngày dành riêng cho các ch?c s?c ?n t?t t?i nhà. Qua ngày th? ba tr? ?i, cho ??n ngày th? 7 hay th? 9 thì ??n l??t m?i ng??i t? ch?c ?n t?t, l?n l??t t? nhà này sang nhà khác. Tuy nhiên, m?i gia ?ình ch? l?a ch?n cho mình m?t ngày duy nh?t trong kho?ng th?i gian qui ??nh mà thôi.


H? gi?t l?n, gi?t gà v?t, bày ?? lo?i hoa qu?, bánh trái. Trong d?p T?t, ng??i Ch?m không có t?c kiêng c? cho nên b?n bè, hàng xóm trong d?p ? xa có th? ??n chung vui m?t cách tho?i mái. Trong th?i gian ?n T?t, ng??i Ch?m còn t? ch?c các trò vui ch?i nh? múa qu?t, t? ch?c ?ánh c?ng chiêng, ca hát u?ng r??u, b?n cung.


Ngoài hai l? l?n trên, ng??i Ch?m còn có các l? khác trong n?m nh?: L? cúng th?n nông vào tháng 4 theo l?ch Ch?m, c? hành vào các ??n, tháp; l? c?u ??o (Chakap Hiâu Kron) c? hành t?i các ??p n??c hay ? các b? sông, b? su?i; l? cúng ru?ng (Pô Phùm) ?? c?u cho ru?ng lúa t?t t??i và l? T?ng ôn (Rija N?gar) t? ch?c vào m?ng m?t tháng giêng theo l?ch Ch?m, ?? c?u cho làng xóm, gia ?ình ???c th?nh v??ng, an khang.

 

Bài viết cùng mục:

C

L? t?t

C??i h?i

Tang l?

Indochina Map Cambodia Laos Cambodia

Tin tức - Sự kiện